woensdag 18 november 2026

DE SCHULD VAN PATER POLANEN


Mijn eigen schuld. Dat heb ik altijd gedacht. Natuurlijk was het mijn eigen schuld. Uiteindelijk. Of in beginsel.
    - Dus je hebt je nooit afgevraagd of er andere factoren zijn geweest die je abrupte echec bewerkstelligden? Ook niet onbewust?
    - Onbewust? Hoe kan ik dat nou weten? Ik was gewoon de draad kwijt, of het niveau, had mijn grens bereikt van het ene moment op het andere. Ik hou overigens absoluut niet van psychologiseren.
    - Dus niets dan hoge cijfers op je rapporten van de lagere school en dan moeiteloos van de ene klas naar de andere op het gymnasium van het Sint Thomascollege in Venlo om dan ineens rampzalig te struikelen en te vallen. Schreef je niet ooit iets over een nare schoolervaring in een van je boeken?
    - Wat bedoel je?
    - In Wilde boomgaard, over een avondlijke visite van je halve klas in de kloosterkamer van een van de priester-docenten, een zekere pater Warner?
 

    - Dat was en is literatuur.
    - O, ik ken je opvattingen over bekentenisliteratuur, dat wil zeggen, je afkeer ervan: artistieke scheppingen moeten het geheel los van hun maker kunnen stellen, enzovoort. Maar ik wil het helemaal niet over die maaksels van je hebben, ik wil het nu eens over jou zelf hebben. En dan heb ik er een meer dan sterk vermoeden van dat die literatuuropvatting juist wordt ingezet om je erachter en erin te verschuilen, niet in de laatste plaats voor jezelf. Juist die artistieke opvatting is dan een zaak van karakter of zelfs van karakterzwakte wellicht.
    - ...
    - Ben eens eerlijk. Heb jij zelf niet ook precies dit of iets dergelijks meegemaakt als scholiertje? Dat je op een avond met een groepje klasgenoten in zo'n kloosterkamer zat en al die tijd innerlijk met jezelf in gevecht was omdat je je ook in het gesprek wilde mengen maar het telkens maar niet kon want niet durfde en er daardoor steeds weer te laat voor was. En dat die pater Warner bij je afscheid quasi verbaasd maar in feite vilein opmerkte: '... Was jij ook hier vanavond?'
    - Polanen.
    - Wat bedoel je?
    - De Warner in Wilde boomgaard was de augustijn Polanen in de werkelijkheid.
    - Zie je? En die avondlijke fietsttocht terug langs de Maas naar je woonplaats, dat was er dus ook een met tranen en gesnik? En waarom heb je je vader er bij thuiskomst niets over verteld? Omdat het hem zo van je zou tegenvallen uiteraard. Hoe zat je vervolgens weer in de les bij die pater Polanen? Zoveel mogelijk weggedoken, veronderstel ik. En je allereerste onvoldoende in je leven? Wat was dat en wanneer kreeg je die? Spoedig na die kloosterkameravond? Je knikt, zie ik. Of wou je je hoofd buigen?
    - Zeer korte tijd later inderdaad. Voor het vak Latijn. Een vier.
    - Bij pater Gerritsma, toch? Die had de sympathieke gewoonte om behaalde cijfers hardop uit zijn agenda voor te lezen, niet in alfabetische volgorde van de achternamen, maar afzakkend van het hoogste naar het laagste cijfer. Voor het eerst moest je al je medeleerlingen voor laten gaan...
    - Ik heb zitten huilen.
    - En die Gerritsma?
    - Nulla misericordia.
    - Een beetje latijn heb je er nog wel mooi van opgestoken, jongen!
    - Ik heb stil zitten huilen. De rest van de les. En ook nog af en toe gedurende de rest van de schooldag en ongezien 's avonds thuis.
    - Laat me raden: algauw kelderden ook je cijfers bij meerdere andere vakken. En je dook steeds dieper weg in jezelf...
    - Och, jij met je zielengeknijp.
    - Ach, jij met je verkapte kwetsuurliteratuur waar geen haan naar kraait. Zelfs artistiek, nee, juist artistiek kom je niet met jezelf voor de draad, man. Heb je je nooit afgevraagd wat je zoal in het leven verzuimde tijdens al die uren, dagen, weken, maanden waarin je literatuurpatronen zat te haken?
    - En als pater Polanen mij die avond in zijn kamer bezielend had aangemoedigd tot deelname aan het gesprek en me tot zijn enthousiasme zover had gekregen? Zou ik dan die vier voor latijn niet hebben gekregen? Of wanneer pater Gerritsma me terstond vertrouwen en hulp zou hebben gegeven? Zou ik dan... 
    - Inderdaad. En dan had je ook geen schrijver hoeven willen worden.
    - Het is dus allemaal de schuld van Polanen?
    - In zekere zin wel. Ja, die had ons maar vooral jou en je verdere leven de overbodige mallotigheid kunnen besparen van Wilde boomgaard-proza als dit:


________________________________

En nu zat ik hier op het tapijt in de kamer van een kloosterpriester, en er waren woorden, woorden, woorden, mooi gevormde, ronde, geslepen, volmaakte, volwassen woorden die zich feilloos aan elkaar schakelden om samen te glinsteren en te schitteren tot eer en glorie van degenen door wie ze werden gesproken, door de pater, door iedereen, behalve door mij.

    Met mijn knieën opgetrokken. Mijn handen, in elkaar gestoken, eromheen, om het maar allemaal alsjeblieft bij elkaar te houden. De neuzen van mijn schoenen net niet tegen de onderrug van Buf. Buf die juist het woord voert, waarbij — ik kan het me levendig voorstellen — het voorpand van zijn donkerbruine kabeltrui de gedaante aanneemt van geblauwd en gestreken wit overhemd, zwart-rood diagonaal gestreepte stropdas, eroverheen de zwarte blazer met op het borstzakje het college-embleem: boek, erop kruis en doorboord hart. Zoals Zande er een draagt. En Spiek. Spiek rookt een bonkes met carameltabak. Volleerd. De bewegingen van zijn mond en kaken, dat op het mondstuk bijten en tegelijkertijd die losheid — gigantische voorsprongen op de tijd, fantastische inlijvingen van de maturiteit. En Bufs rode buffelkop, stel ik me voor, wordt gaandeweg zijn redenering van ongenaakbaar Romeins wit portretmarmer. Caracalla van bladzijde zoveel uit het geschiedenisboek. En zijn zwaar geprononceerde wenkbrauwwallen worden haast Mozaïsche uitstulpingen. Dan zie ik Bufs massieve rugpartij even inzakken en krimpen, zie ik voor me hoe de bruine kabeltrui weer slobberend over zijn buikplooien wil gaan hangen, even vrees ik alle beschutting te verliezen, als Heize een gedreven tegenoffensief inzet en ook nog eens wordt bijgevallen door Zande en Sanon. Heize lijkt helemaal overeind te komen terwijl hij toch blijft zitten. Zijn haar vertoont, ondanks dat het kinderlijk gemillimeterd is, een strakke middenscheiding en glanst van de brillantine. Ondanks dat Heize als enige van ons twaalven een korte broek draagt, zelfs nog op een avond als deze, worden zijn knieën nu bedekt door in een scherpe plooi vallende, ongetwijfeld gevoerde pantalonpijpen.

    Gelukkig grijpt de pater net op tijd in met een soevereine kwinkslag. We schieten allemaal in de lach. ‘We’ dus en derhalve doe ik mee.

    Bufs rug wordt weer blok.

    De pater is onaantastbaarder dan ooit. Imposant hoeveel kamerruimte zijn bleekrossige haar met weelderige krulbossen aan zijn slapen beslaat. Gaaf en superieur is hij, niet alleen door zijn onprovinciale accent, en ondanks, nee, juist doordat hij net als zijn scholieren gewoon op het tapijt zit, met thee. Ja, nu hij niet gekleed in zwart habijt met zwartleren riem en capuce staat op het lespodium dat vrijwel elke docent letterlijk overzicht en dus overwicht verschaft, maar in zwarte broek en antraciet hemd, rond wit boordje, echo of voorspel van zijn tonsuur in de dunnere haargroei boven op zijn hoofd, met ons samen in de kring zit, wordt pas duidelijk hoe rijzig, solide, karaktervol en gevorderd hij van zichzelf is, van nature. Enthousiast doet hij, speels en joviaal, maar nooit uitgelaten, oppervlakkig of ongeremd. Jeugdig, maar vanuit strafheid. Bloeiend, maar vanuit volgroeidheid. Celibatair uit superioriteit, dus alles behalve uit angst voor vrouwen, dat spreekt uit elke jongensachtige knipoog, uit de losheid van welke toespeling dan ook. De priester is alleen, aldus pater Warner, uit solidariteit met de mensen die eenzaam zijn, en zijn celibaat houdt bijgevolg niet het afwijzen van de wereld in maar juist het aanvaarden ervan, het is geen afstand doen van de liefde maar juist het omhelzen ervan...

    Iedereen wordt door deze verkondigingen gedompeld in schier oeverloze overdenkingen, iedereen laat zich er vijvervisachtig in drijven, iedereen behalve ik: ik stribbel, ik spartel, ik ploeter, ik kan niet zwemmen, ik krijg acute ademnood, ik zak en zink, word in een zuigende draaikolk de diepte in getrokken, hoewel het me niet zal zijn aan te zien, daar achter de rug van Buf. Want betekenen Warners onomstotelijkheden niet dat ik moet trouwen? Alleen ben ik en alleen wil ik ook blijven, maar te nimmer uit solidariteit met het menselijke, het me al te menselijke! Maar juist ook daarom wil ik niet trouwen, niet omhelzen, wil ik niet dat mijn wil tot alleen-zijn wordt gebroken, wordt onthalsd, onthalsd door omhelzing...!

    Warner doorbreekt de welhaast devoot peinzende stilte door ons uit te nodigen hem voortaan bij de voornaam te noemen, waarop Heize onmiddellijk met onbedwingbare speeksel- en neusslijmtoevoer:

    — Wat ik nog vragen wou, Gregor...

    Zo krijgt hij Heize aan zijn voeten, en na hem ook de andere zich uitverkoren wanende, vlam gevat hebbende onnozelen. Geen benul hebben zij ervan dat Gregor de benaming is van de gesandaalde voet die hun op het hoofd wordt gezet, in staat met de geringste druk alles en iedereen te vermorzelen. Wie zich verheft zal vernederd worden. Ik blijf Pater Warner zeggen. Als ik al wat zeg. Maar niets zegt dit ik.

    De kamer is te klein. We kunnen niet allemaal in de kring. Ik zit niet in de kring. Ik zit achter Buf. Er steekt een stekker in een wandcontactdoos. Plotseling was het licht van een schemerlamp gaan flakkeren. De conversatie werd er even door onderbroken. Ik zit tegen die stekker aan. Verkrampt. Al een uur. Woorden heb ik zat, hele zinnen, complete oraties onder de met heet vel overtrokken en met slap haar begroeide schedel. Alleen is elke verbinding geblokkeerd, verbroken met de lippen, de tong, de tanden, de stembanden en vooral met het almaar uitdijende universum van woorden in de kamer. Heize, Zande, Buf en de anderen mogen dan niet uitkomen boven de aanbeden hielen van de pater, ik ben nog veel en veel kleiner.

    Ik draag een te nauw sluitende spencer. Mijn onderbroek zit op onaangename wijze verdraaid en verschoven over mijn balzak.

    De pater laat zijn doosje sprietjes rondgaan. Buf reikt het doosje zonder omkijken naar achter. Ik duw het met zijn hand terug. Zometeen moet er ook vuur bij en mijn neus monsterlijk van onder, de holle diepten van mijn oogkassen, het klamme voorhoofd een eeuwigheid lang in het hels flakkerende licht, te kijk voor iedereen. Of daarna de verstikkende rook in de luchtwegen, de tuimeling van het hoesten en wie weet daarbij geblèr en geblaat dat van de situatie gebruik maakt om te ontsnappen van mijn inwendige archipelagen...

    Kijk, daar stort Otje zich al bassend, kuchend en piepend terug de onvolwassenheid in. Gelach. Sanon slaat hem op rug en schouders. Otjes gezicht loopt vreselijk rood aan. Vernedering. Maar toch ook dit: initiatie, erbijhoren.

    Terwijl de anderen niet meer bijkomen van de pret, de pater glimlachend perfecte driehoekjes naar het plafond blaast, er met zijn rechteroog doorheen kijkt, waarbij hij zijn linker dichtknijpt, zit ik op het punt me eindelijk in de luim te mengen met een als grap gemeende opmerking over het dichtbinden der broekspijpen bij sigaargebruik, besef dan gelukkig tijdig dat het dispuut weer serieuze vormen begint aan te nemen én dat mijn grol volstrekt niveauloos zou overkomen, zoals elk woord van iemand die zich ook eens wil laten gelden maar dit tot dan wijselijk achterwege heeft gelaten daar hij niets zinnigs te melden heeft, niets, niets, niets.

    De hakken van mijn schoenen graven zich verbeten in de vloerbekleding. De neuzen zouden hetzelfde willen doen.

    Ik had me die vrijdagmiddag al twee keer belachelijk gemaakt.

    In een schandelijk zinloze poging de plicht te ontlopen gehoor te geven aan de uitnodiging van pater Warner aan de klas om een avondje informeel te komen bakkeleien op zijn kamer in het aan school grenzende klooster — als onder volwassen vrienden, zoals hij het uitdrukte —, was ik de vrije natuur, zoals dat heet, de bossen dus in gegaan.

    Warner had de klas voor twee vrijdagavonden in tweeën gesplitst. Inmiddels was de raamkanthelft al bij hem op bezoek geweest. Groot succes. Enorm gestegen populariteit en gezag van de onaantastbare! Je mocht hem Gregor noemen! Nu was het de beurt aan de twaalf van de deurkanthelft.

    — Elkaar als volwassen personen te ontmoeten, vrienden...!

    Iedereen had een bijnaam, scholieren zowel als docenten, conciërges, amanuenses en schoonmakers, paters en leken. Niet dat ze een diepere betekenis in zich droegen, die bijnamen. Inslikkingen, afkortingen. Half vergeten, futiele oorsprongen. Een of ander minderwaardig misverstandje met de woorden Ça non tijdens Frans in het eerste jaar en daar was Sanon. Heize? Ik weet het niet. Of niet meer. Pater rector was De Dalai vanwege de blote voeten in de sandalen in combinatie met zijn kale hoofd. Iedereen had een bijnaam. Iedereen, op twee na. Pater Warner heette pater Warner. Of, sinds kort, voor ons, uitverkorenen, dus Gregor... Dat was de enige overeenkomst tussen hem en mij. Een overeenkomst die juist het nooit te overbruggen verschil aangaf tussen evidente, onomstotelijke, onaantastbare presentie, stralende, zuivere waakzaamheid en totale desintegratie in absentie... Misschien overdrijf ik met zo'n taalgebruik — maar nee... Had ik maar een hol kunnen graven als een vos in het bos! Was ik maar krassend in de weer geweest met het op orde maken van een nest in een der ontelbare bomen! Benijdenswaardig de mieren tussen de dennenaalden. Wanneer ik op het kloosterkamertapijt zou zitten, lagen die diep in hun burcht op hun ellebogen in de vlammetjes van de kachel te staren, en met tikkende pennen breide hun aller moeder lijfjes en sokken...

    Zulke wensen en gedachten waren laag, laf en idioot. Want wilde ik eigenlijk niet het liefst van al zelf de soevereine heelheid in eigen persoon zijn? Halfheid was ik; voor mijn verlangen de schaamte, van mijn onnozelheid de schrik.

[...]

Tussen kindsheid en kindsheid gevangen zat ik als mijn snotkop tussen mijn twee oren weggedrukt in de kloosterkamer. Hoogste tijd werd het om mondig te worden, op te springen, voor de vuist weg een sluitrede te ontwikkelen, in elk geval een bon-mot te debiteren met betrekking tot het door Spiek te berde gebrachte existentialisme in de nieuwste denkstromingen op het vasteland en de door Warner gesponnen draad van daar naar de apocalyptische visioenen van — wat deed het er nog toe? Iedereen stond op. Warner vatte post bij de deur. Een voor een verlieten mijn klasgenoten Warners cel. Een voor een gaven ze de geestelijke een hand, hem daarbij allerhartelijkst dankend voor de gastvrijheid en de bijzonder hoogstaande avond.

    Mijn beenspieren waren tot verlammens toe verstijfd en ik voelde nog steeds de stekker in mijn onderrug toen ik, als allerlaatste, achter de rug van Buf naar de deuropening schuifelde.

    Buf weer aan het uitdijen, in de breedte en in de hoogte, gedurende zijn afscheidsgesprek, hand in hand, met Warner. In de smeulende assen van de avond werd nog een keer gepookt en gerakeld:

    — Ja, maar, Gregor, dus en derhalve...

    Opvattingen. Meningen.

    Dan tweekoppig bulderend gelach. Warner legt Buf een amicale hand op de schouder.  Warme doorstraling, bevestiging, zegening, bevrijding, menswording! En zich luidruchtig langs de deurpost schurkend verdwijnt het bulkalf, zich een heuse torazo wanend, in het halfdonker van de echoënde kloostergang.

    — Moet je nu eens gaan kijken, Gregor, daar, achter in de gang, of zometeen op de cour, moet je eens kijken naar het mallotige rennen en springen van die pink: Buf in een soort galop, de kop naar voren tussen de schouders, aan weerszijden de wijsvingers vooruitgestoken naast het roodaangelopen voorhoofd, briesgeluiden nabootsend, achter een als een meisje gillende Spiek aan, Spiek eerst met de twee vingers in de onderrug prikkend om hem vervolgens aan allebei de kanten met vijf vingers in de zij de kietelen, en Zande die op zijn beurt twee priemende vingers op zijn kop zet om zich tussen de twee te storten, en Heize, Sanon, een gierende kluwen wordt het en allemaal duikelen ze over elkaar, vallen ze op de grond en dragen korte broeken over gebreide onderbroeken met daarin amper ingedaalde zaadballen, Gregor...

    Dat had ik tegen Warner willen zeggen. Hoewel, ongetwijfeld wist hij ook zonder dat ik hem erop attendeerde hoe iedereen zich, hoe hij iedereen van het ene op het andere moment terug in de kalverigheid stortte. Maar ik had niet eens de mogelijkheid iets tegen Warner te zeggen, want hij keek omlaag in de enorme leegte die Buf op de zachte vloerbedekking had achtergelaten, die ik genoodzaakt was te betreden en waar ik een leven lang doorheen moest trekken, en hij vroeg het met een uitdrukking van grote, onprovinciale verbazing in zijn gezicht veeleer zichzelf hardop af dan dat hij er bij mij persoonlijk naar informeerde:

    — Was jij óók hier vanavond...?

    Hij hield zijn hiel tegen me opgeheven. Uit de stilte waarin zijn woorden uitliepen hoorde ik dat ik een welhaast naamloze voor hem was en tegelijk daardoor iemand voor wie het beter zou zijn geweest als hij niet was geboren.

    Langs de hoekplint glipte ik de glimmende marmertegels op. Geen haan die naar me kraaide.


Ik heb gehuild. Mijn scrotum uit de beknelling bevrijd. Ja, dat allebei pas in de tuin der lusten.


Misschien dat ik soms oorzaak en gevolg verwar, maar die avond kwam ik langzaam weer tot bedaren, droogden de tranen voor mijn ogen toen het geuren van de kersen- en de kastanjebloesems begon te wervelen om de lichtjes te gaan vormen van een sterrennacht. Dat gaf me macht. Of misschien ook ontnam het aan alle anderen alle macht.

    Met het vaste voornemen elke beschamende lafhartigheid voor eens en altijd van me af te zetten en me alleen nog maar als nadrukkelijk aanwezige te presenteren, kroop ik de tuin uit en toog naar huis.

    Had mijn verwekker niet de vaderlijke plicht gevoeld te informeren naar het verloop van de avond, dan had ik niet hoeven liegen en was ik niet al voordat een nieuwe dag kon beginnen wederom in de voze diepten van de timiditeit en kinderlijkheid afgegleden.


Ik lag in een bed van woelende voornemens:

    — Morgen!

Het zou erger worden.