zondag 15 november 2026

AI AI GERRIT, HA HA KOMRIJ


Hilarisch dit! Ik legde mijn scholierengedicht 'Kleine canto' uit mijn vorige bericht even voor aan AI van Google. En wie heeft dat gedicht volgens het digi-orakel geschreven? Mijn bij diens leven dierbaarste dichtervriend - ik ben nu zwaar cynisch, beste AI - Gerrit Komrij...!

    Anderzijds mag de analyse er zijn, zou de scholier van weleer glimmend vinden.

______________________

Deze tekst is het gedicht "Kleine canto" (opgedragen aan de dichter Rienk Waskowsky) van de Nederlandse dichter Gerrit Komrij, afkomstig uit zijn bundel Alle vlees is als gras, of Het knekelhuis op de dodenakker (1969).

Het gedicht is een wrang-ironische bespiegeling op de tegenstelling tussen het verlichte, humanistische ideaal van de 18e eeuw en de gruwelijke realiteit van de 20e-eeuwse geschiedenis.
De gelaagde verwijzingen in de tekst
  • Het verlichtingsideaal (Die Zauberflöte): Het citaat komt uit de beroemde aria van Sarastro, geschreven door librettist Emanuel Schikaneder op muziek van Wolfgang Amadeus Mozart. De regels bezingen een utopische wereld vol broederschap, vergeving en mensenliefde.
  • Nachtmerries van geweld: De spreker stelt zich voor hoe Schikaneder in zijn bed ligt te woelen als hij de toekomst zou kennen. De regels bevatten dubbele verwijzingen naar politiek en religieus geweld. "Namen van kristal" en "lange messen" verwijzen zowel naar de Kristallnacht (1938) en de Nacht van de Lange Messen (1934) in nazi-Duitsland, als naar de Bartholomeusnacht (1572, de bloedige hugenotenmoord in Parijs).
  • Het falen van het optimisme: "Am freudigen Schiller" verwijst naar Friedrich Schillers ode An die Freude (bekend uit Beethovens Negende Symfonie), het ultieme symbool van verbroedering. Dit idealisme blijkt machteloos tegenover de Holocaust. De datum 25 augustus 1944 (precies 26 jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918, hier cynisch de Lovely War genoemd) en "rabbi M." verwijzen naar de deportatie en vergassing van Joden in de gaskamers ("tussen 4 muren stikte").
  • Ironisch slot: In plaats van nog langer te geloven in het vooruitgangsgeloof van de Verlichting of de filosofie van Georg Wilhelm Friedrich Hegel (die stelde dat de wereldgeschiedenis een rationeel proces is waarin de 'Wereldgeest' zich steeds verder ontplooit), is Schikaneder in de ogen van de dichter 'bekeerd'. Hij bidt nu om diezelfde 'geest', gevolgd door de snerende slotzin "En waarlijk, hij wordt verhoord!" – waarmee Komrij benadrukt hoe cynisch het idee van een voortschrijdende, goede geschiedenis is gebleken.

KLEINE CANTO


Ooit had de Groene Amsterdammer een pagina onder de noemer 'Mensen van morgen'. Als zo'n mens van morgen mocht ik onderstaand gedicht op die pagina publiceren, geschreven als mens van toen aan het einde van zijn examenjaar op het Venlose Sint Thomascollege.

    Ik was destijds nogal gecharmeerd van de net verschenen gedichtenbundel Slechts de namen der grote drinkers leven voort (1968) van Riekus Waskowsky die graag dolde met de collagetechniek van de Cantos van Ezra Pound.

Dus foefelde de scholier graag wat mee. Een goed gedicht werd de kleine canto voor R. Waskowsky allerminst. Toch frappeert het degene die al lang beslist geen mens van morgen meer is nu hij het na een hele poos weer onder ogen krijgt. Niet alleen omdat menigeen van die leeftijd met dichterlijke aspiraties nooit voor zo'n aanpak zou hebben gekozen, maar ook omdat het gedicht tot stand kwam in een nog volkomen internetvrije tijd: hoe en waar vandaan zoal werd dit allemaal bij elkaar geharkt?

_________________________


KLEINE CANTO

        voor R. Waskowsky


In diesen heiligen Mauern

Wo Mensch den Menschen liebt,

Kann kein Verräter lauern.

        (Die Zauberflöte, tweede bedr., derde sc.)


Spoedig echter moet Johann Emanuel

Schikaneder de schrik om het hart

zijn geslagen.


In nachten met namen van kristal

woelde hij doodsbenauwd zwetend als

een bartholomeus op lange messen in bed.


En al zijn hoopvol denken 'am freudigen

Schiller' mocht niet baten

toen op bijv. 25 augustus 1944

(26 jaar na de Lovely War)

o.a. rabbi M. tussen 4 muren stikte.


Nu, bekeerd,

zie ik hem iedere avond

een Hegeliaans Gebedje bidden:

'Erbarm o heer

geef ons uw geest,

voortschrijdend

door de historie.'


En waarlijk, hij wordt verhoord!


donderdag 12 november 2026

ACH, EUROPA


Ach, Europa, met in je steden

al de dieren die je benijden:

konden zij maar leven zoals jij leeft

in alle vier de seizoenen, zonder besef

van wat jou voortbracht, wat je ervan

maakte en hoe je het straks

achterlaat, heel de ravage.


Goudvissen in de Villa Borghese

zwemmen naar de rand van hun vijver

om door het water je op de kant

aan te spreken: dat het zo droefgeestig maakt

rond te moeten zwemmen

onder het gespiegel van een en al afbraak

der eeuwen terwijl uit bodemslijk

nietvergetenkunnen welig groeit.

Maar jij verstaat je niet

met zulke taal, gooit monter nog wat brood

dat je niet op kunt en gaat

benijdenswaardig rechtop verder.


Katten spreken je vanaf de tomben

van Montparnasse toe terwijl

jij er slechts loopt te lanterfanten in de zon:

dat het zo weemoedig maakt de ooit

befaamde namen boven eeuwen gebeente

te moeten zitten lezen, wetende dat

gekomen is wat komen moest,

hardsteenbarst, grafkettingroest.

Jij echter laat je met

zulke gedachten niet in, jij lacht

zo onbekommerd als bomen ruisen

en acht je voor altijd geschikt

voor kinderkermis en korte broek.


Ach, Europa, zie hoe onbedaarlijk

het om je voortvaart. O, jij die straks

gewoon gaat liggen om stilletjes te sterven

in een vuile hoek in een steegje,

tussen oude kranten, onder een struik

in het Retiropark, of in een kartonnen

doos in een schuurtje of een buitenwijkgarage.



__________________

Derde staat - (c) HB 1984 (in Het vertrek), 2013 (in Hotel Eden), 2026 (hier)




dinsdag 10 november 2026

BEETERGEENPEETERS


Rainer Maria Rilke was, is en blijft voor mij een van de grootste dichters. Wanneer er ergens op wordt geattendeerd dat literatuurcriticus Carel Peeters het een en ander te melden heeft over een boek omtrent een briefwisseling met Rilke, wil ik het betreffende kroniekstuk graag meteen even lezen op de site van Vrij Nederland. Maar omdat ik geen 'lid' ben krijg ik niet meer te zien dan de eerste zin die ook de eerste alinea vormt: 

"Bij de herdenking van het feit dat de dichter Rainer Maria Rilke eind december 1926 honderd jaar geleden overleed, zal ongetwijfeld herinnerd worden dat het Rilke was die het meest uitvoerig over het fenomeen ‘dichter’ heeft geschreven, vooral in zijn talloze brieven, in veel gevallen aan jonge dichters."

Heeft Rilke 'het meest uitvoerig' over dichten en dichterschap geschreven? In vergelijking met wie? Mij schieten ogenblikkelijk namen te binnen van andere internationaal bekende dichters die rijkelijk over poëzie en dichterschap hebben geschreven: Ezra Pound, T.S. Eliot, W.H. Auden, Gottfried Benn, Paul Valéry.

    Maar wat is 'eind december 1926 honderd jaar geleden'? Op zijn best een verwarrende woordschikking. Bovendien is 'geleden overleed' hier een allerminst fraai koppel.

    'Bij de honderdste sterfdag van de dichter Rainer Maria Rilke op 29 december zal ongetwijfeld [...]' - is dat niet veel makkelijker en net zo veel duidelijker?

    Maar dan: 'zal [...] herinnerd worden dat' - waar is 'eraan' of 'er [...] aan' gebleven? Nu is deze constructie toch foutief?

    Rilke schreef behoorlijk wat brieven. Talrijke. Maar 'talloze'?

    En zijn dat 'gevallen'?

    En die 'veel gevallen' kennelijk aan veel 'jonge dichters' - meervoud?

    Dat viel nogal mee. Wel is het zo dat Rilke tussen februari 1903 en eind december 1908 in totaal tien brieven schreef aan de nog geen acht jaar jongere Franz Xaver Kappus; drie jaar na Rilke's dood werden deze brieven onder de titel Briefe an einen jungen Dichter uitgegeven.

    Eén zin, één alinea, meer krijg ik dus niet te lezen van Carel Peeters' beschouwing. Alle reden om zonder de rest naar het besproken boek te gaan.

  



maandag 9 november 2026

DE ARTISBIJEN BIJ VAN DEEL


"Ziedaar de bijen" -

    Meer dan eens sta ik in Artis even stil bij of schampt mijn blik het gedicht dat is aangebracht tegen de zuidoostgevel van het insectarium. Het is een gedicht dat T. van Deel (1945-2019) speciaal als "muurgedicht" voor deze locatie schreef. Hij nam het jaren later op in wat zijn laatste bundel zou worden, Herfsttijloos (2016), in een andere mise-en-page:

Ziedaar de bijen, zij vliegen in

en uit, zij zaaien en zij oogsten.

Dit is hun huis, hier wonen zij en

weten zich nu werkelijk bij.

Al een tijdje is er in de deur van die zijmuur geen open vlieggat meer en erachter is dus ook geen bezig bijenvolk in en op zijn raten achter glas te zien. Dat maakt het gedicht op die muur voor mij nogal thuisloos hoewel het op zijn plek onder de daklijst is gebleven. Want gaat Van Deels gedicht er niet over dat die bijen daar een echt, dat wil zeggen een mensenhuis hebben of lijken te hebben om daarmee meer dan ooit bij ons te horen?

    Toch heb ik, met alle respect* voor de dichter, altijd moeite met het vermenselijken van dieren, met dieren die een huis zouden hebben, "hun huis", en die "wonen", hoewel zonder tafel, bed, toilet, kapstok of televisie. En waarom weten die bijen "zich [daar] nu werkelijk bij"? Ik geloof niet dat bijen überhaupt "weten" dat ze bij zijn. En nu ik toch bij die muur aan het mierenneuken of muggenziften ben: "zaaien" bijen en "oogsten" ze, oogsten ze dus was ze zaaiden? Bijen zaaien helemaal niks, ze bezoeken bloemen om nectar en stuifmeel te verzamelen, daarbij blijft stuifmeel aan hun lijf plakken waarmee een volgende bloem eventueel bevrucht kan raken, maar volgens mij zijn de bijen zich daarbij van geen kwaad of weldaad of vooropgezet anthophilaans plan bewust. Ik neem aan dat Van Deel, dat Tom - als ik hem even zo mag noemen - dat ook heel goed geweten heeft.

    Wellicht gaat zijn korte gedicht dan ook veeleer over het mensengebouw dat voor een klein deel als behuizing voor een bijenvolkje is ingericht? Nee, was ingericht. Ik kan het de bijen zelf dus helaas niet meer voorleggen. In elk geval maakt het gedichte vlieggat onder het gedicht dat gedicht nu nogal zweverig. De bijen en hun woning moeten terug!

____________

* In 2014 mocht ik nog een aantal gedichten van T. van Deel op HET MOMENT plaatsen.