dinsdag 17 november 2026

NOGMAALS IETS OVER HANDEN BIJ MATISSE


Onlangs schreef ik al over handen in werken van Henri Matisse. 'Hij kon dit gewoon niet,' oordeelde ik.

    Curieus in deze kwestie is Matisse's zittende roze naakt uit 1935/36, eveneens momenteel te zien in H'ART. Het is een nogal abstract geworden studie van een vrouwelijk model. En als je abstraheert kun en mag je lustig afwijken van onder meer anatomisch naturalisme.

    Het meest bijzondere wellicht hier is de vormgeving van de linkeronderarm. Die bestaat namelijk niet uit drie geledingen (bovenarm, onderarm, hand) maar die heeft nog een geleding extra... Dat zie je, zo is althans mijn ervaring, eigenlijk pas op het tweede gezicht. En ik vind dat wel fascinerend, vooral ook omdat het allereerst 'natuurlijk' lijkt.

    Maar helaas duikt dan ook weer het handenprobleem op. De hand van deze vierledige arm is grotendeels weggemoffeld onder een kleed. En de andere hand is onbedoeld als een bijna vormeloos wezen in de nek van het model beland.





zondag 15 november 2026

AI AI GERRIT, HA HA KOMRIJ


Hilarisch dit! Ik legde mijn scholierengedicht 'Kleine canto' uit mijn vorige bericht even voor aan AI van Google. En wie heeft dat gedicht volgens het digi-orakel geschreven? Mijn bij diens leven dierbaarste dichtervriend - ik ben nu zwaar ironisch, hè, beste AI - Gerrit Komrij...!

    Anderzijds mag de analyse er zijn, zou de scholier van weleer glimmend vinden.

______________________

Deze tekst is het gedicht "Kleine canto" (opgedragen aan de dichter Rienk Waskowsky) van de Nederlandse dichter Gerrit Komrij, afkomstig uit zijn bundel Alle vlees is als gras, of Het knekelhuis op de dodenakker (1969).

Het gedicht is een wrang-ironische bespiegeling op de tegenstelling tussen het verlichte, humanistische ideaal van de 18e eeuw en de gruwelijke realiteit van de 20e-eeuwse geschiedenis.
De gelaagde verwijzingen in de tekst
  • Het verlichtingsideaal (Die Zauberflöte): Het citaat komt uit de beroemde aria van Sarastro, geschreven door librettist Emanuel Schikaneder op muziek van Wolfgang Amadeus Mozart. De regels bezingen een utopische wereld vol broederschap, vergeving en mensenliefde.
  • Nachtmerries van geweld: De spreker stelt zich voor hoe Schikaneder in zijn bed ligt te woelen als hij de toekomst zou kennen. De regels bevatten dubbele verwijzingen naar politiek en religieus geweld. "Namen van kristal" en "lange messen" verwijzen zowel naar de Kristallnacht (1938) en de Nacht van de Lange Messen (1934) in nazi-Duitsland, als naar de Bartholomeusnacht (1572, de bloedige hugenotenmoord in Parijs).
  • Het falen van het optimisme: "Am freudigen Schiller" verwijst naar Friedrich Schillers ode An die Freude (bekend uit Beethovens Negende Symfonie), het ultieme symbool van verbroedering. Dit idealisme blijkt machteloos tegenover de Holocaust. De datum 25 augustus 1944 (precies 26 jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918, hier cynisch de Lovely War genoemd) en "rabbi M." verwijzen naar de deportatie en vergassing van Joden in de gaskamers ("tussen 4 muren stikte").
  • Ironisch slot: In plaats van nog langer te geloven in het vooruitgangsgeloof van de Verlichting of de filosofie van Georg Wilhelm Friedrich Hegel (die stelde dat de wereldgeschiedenis een rationeel proces is waarin de 'Wereldgeest' zich steeds verder ontplooit), is Schikaneder in de ogen van de dichter 'bekeerd'. Hij bidt nu om diezelfde 'geest', gevolgd door de snerende slotzin "En waarlijk, hij wordt verhoord!" – waarmee Komrij benadrukt hoe cynisch het idee van een voortschrijdende, goede geschiedenis is gebleken.

KLEINE CANTO


Ooit had de Groene Amsterdammer een pagina onder de noemer 'Mensen van morgen'. Als zo'n mens van morgen mocht ik onderstaand gedicht op die pagina publiceren, geschreven als mens van toen aan het einde van zijn examenjaar op het Venlose Sint Thomascollege.

    Ik was destijds nogal gecharmeerd van de net verschenen gedichtenbundel Slechts de namen der grote drinkers leven voort (1968) van Riekus Waskowsky die graag dolde met de collagetechniek van de Cantos van Ezra Pound.

Dus foefelde de scholier graag wat mee. Een goed gedicht werd de kleine canto voor R. Waskowsky allerminst. Toch frappeert het degene die al lang beslist geen mens van morgen meer is nu hij het na een hele poos weer onder ogen krijgt. Niet alleen omdat menigeen van die leeftijd met dichterlijke aspiraties nooit voor zo'n aanpak zou hebben gekozen, maar ook omdat het gedicht tot stand kwam in een nog volkomen internetvrije tijd: hoe en waar vandaan zoal werd dit allemaal bij elkaar geharkt?

_________________________


KLEINE CANTO

        voor R. Waskowsky


In diesen heiligen Mauern

Wo Mensch den Menschen liebt,

Kann kein Verräter lauern.

        (Die Zauberflöte, tweede bedr., derde sc.)


Spoedig echter moet Johann Emanuel

Schikaneder de schrik om het hart

zijn geslagen.


In nachten met namen van kristal

woelde hij doodsbenauwd zwetend als

een bartholomeus op lange messen in bed.


En al zijn hoopvol denken 'am freudigen

Schiller' mocht niet baten

toen op bijv. 25 augustus 1944

(26 jaar na de Lovely War)

o.a. rabbi M. tussen 4 muren stikte.


Nu, bekeerd,

zie ik hem iedere avond

een Hegeliaans Gebedje bidden:

'Erbarm o heer

geef ons uw geest,

voortschrijdend

door de historie.'


En waarlijk, hij wordt verhoord!


donderdag 12 november 2026

ACH, EUROPA


Ach, Europa, met in je steden

al de dieren die je benijden:

konden zij maar leven zoals jij leeft

in alle vier de seizoenen, zonder besef

van wat jou voortbracht, wat je ervan

maakte en hoe je het straks

achterlaat, heel de ravage.


Goudvissen in de Villa Borghese

zwemmen naar de rand van hun vijver

om door het water je op de kant

aan te spreken: dat het zo droefgeestig maakt

rond te moeten zwemmen

onder het gespiegel van een en al afbraak

der eeuwen terwijl uit bodemslijk

nietvergetenkunnen welig groeit.

Maar jij verstaat je niet

met zulke taal, gooit monter nog wat brood

dat je niet op kunt en gaat

benijdenswaardig rechtop verder.


Katten spreken je vanaf de tomben

van Montparnasse toe terwijl

jij er slechts loopt te lanterfanten in de zon:

dat het zo weemoedig maakt de ooit

befaamde namen boven eeuwen gebeente

te moeten zitten lezen, wetende dat

gekomen is wat komen moest,

hardsteenbarst, grafkettingroest.

Jij echter laat je met

zulke gedachten niet in, jij lacht

zo onbekommerd als bomen ruisen

en acht je voor altijd geschikt

voor kinderkermis en korte broek.


Ach, Europa, zie hoe onbedaarlijk

het om je voortvaart. O, jij die straks

gewoon gaat liggen om stilletjes te sterven

in een vuile hoek in een steegje,

tussen oude kranten, onder een struik

in het Retiropark, of in een kartonnen

doos in een schuurtje of een buitenwijkgarage.



__________________

Derde staat - (c) HB 1984 (in Het vertrek), 2013 (in Hotel Eden), 2026 (hier)




dinsdag 10 november 2026

BEETERGEENPEETERS


Rainer Maria Rilke was, is en blijft voor mij een van de grootste dichters. Wanneer er ergens op wordt geattendeerd dat literatuurcriticus Carel Peeters het een en ander te melden heeft over een boek omtrent een briefwisseling met Rilke, wil ik het betreffende kroniekstuk graag meteen even lezen op de site van Vrij Nederland. Maar omdat ik geen 'lid' ben krijg ik niet meer te zien dan de eerste zin die ook de eerste alinea vormt: 

"Bij de herdenking van het feit dat de dichter Rainer Maria Rilke eind december 1926 honderd jaar geleden overleed, zal ongetwijfeld herinnerd worden dat het Rilke was die het meest uitvoerig over het fenomeen ‘dichter’ heeft geschreven, vooral in zijn talloze brieven, in veel gevallen aan jonge dichters."

Heeft Rilke 'het meest uitvoerig' over dichten en dichterschap geschreven? In vergelijking met wie? Mij schieten ogenblikkelijk namen te binnen van andere internationaal bekende dichters die rijkelijk over poëzie en dichterschap hebben geschreven: Ezra Pound, T.S. Eliot, W.H. Auden, Gottfried Benn, Paul Valéry.

    Maar wat is 'eind december 1926 honderd jaar geleden'? Op zijn best een verwarrende woordschikking. Bovendien is 'geleden overleed' hier een allerminst fraai koppel.

    'Bij de honderdste sterfdag van de dichter Rainer Maria Rilke op 29 december zal ongetwijfeld [...]' - is dat niet veel makkelijker en net zo veel duidelijker?

    Maar dan: 'zal [...] herinnerd worden dat' - waar is 'eraan' of 'er [...] aan' gebleven? Nu is deze constructie toch foutief?

    Rilke schreef behoorlijk wat brieven. Talrijke. Maar 'talloze'?

    En zijn dat 'gevallen'?

    En die 'veel gevallen' kennelijk aan veel 'jonge dichters' - meervoud?

    Dat viel nogal mee. Wel is het zo dat Rilke tussen februari 1903 en eind december 1908 in totaal tien brieven schreef aan de nog geen acht jaar jongere Franz Xaver Kappus; drie jaar na Rilke's dood werden deze brieven onder de titel Briefe an einen jungen Dichter uitgegeven.

    Eén zin, één alinea, meer krijg ik dus niet te lezen van Carel Peeters' beschouwing. Alle reden om zonder de rest naar het besproken boek te gaan.