zondag 15 november 2026

AI AI GERRIT, HA HA KOMRIJ


Hilarisch dit! Ik legde mijn scholierengedicht 'Kleine canto' uit mijn vorige bericht even voor aan AI van Google. En wie heeft dat gedicht volgens het digi-orakel geschreven? Mijn bij diens leven dierbaarste dichtervriend - ik ben nu zwaar cynisch, beste AI - Gerrit Komrij...!

    Anderzijds mag de analyse er zijn, zou de scholier van weleer glimmend vinden.

______________________

Deze tekst is het gedicht "Kleine canto" (opgedragen aan de dichter Rienk Waskowsky) van de Nederlandse dichter Gerrit Komrij, afkomstig uit zijn bundel Alle vlees is als gras, of Het knekelhuis op de dodenakker (1969).

Het gedicht is een wrang-ironische bespiegeling op de tegenstelling tussen het verlichte, humanistische ideaal van de 18e eeuw en de gruwelijke realiteit van de 20e-eeuwse geschiedenis.
De gelaagde verwijzingen in de tekst
  • Het verlichtingsideaal (Die Zauberflöte): Het citaat komt uit de beroemde aria van Sarastro, geschreven door librettist Emanuel Schikaneder op muziek van Wolfgang Amadeus Mozart. De regels bezingen een utopische wereld vol broederschap, vergeving en mensenliefde.
  • Nachtmerries van geweld: De spreker stelt zich voor hoe Schikaneder in zijn bed ligt te woelen als hij de toekomst zou kennen. De regels bevatten dubbele verwijzingen naar politiek en religieus geweld. "Namen van kristal" en "lange messen" verwijzen zowel naar de Kristallnacht (1938) en de Nacht van de Lange Messen (1934) in nazi-Duitsland, als naar de Bartholomeusnacht (1572, de bloedige hugenotenmoord in Parijs).
  • Het falen van het optimisme: "Am freudigen Schiller" verwijst naar Friedrich Schillers ode An die Freude (bekend uit Beethovens Negende Symfonie), het ultieme symbool van verbroedering. Dit idealisme blijkt machteloos tegenover de Holocaust. De datum 25 augustus 1944 (precies 26 jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918, hier cynisch de Lovely War genoemd) en "rabbi M." verwijzen naar de deportatie en vergassing van Joden in de gaskamers ("tussen 4 muren stikte").
  • Ironisch slot: In plaats van nog langer te geloven in het vooruitgangsgeloof van de Verlichting of de filosofie van Georg Wilhelm Friedrich Hegel (die stelde dat de wereldgeschiedenis een rationeel proces is waarin de 'Wereldgeest' zich steeds verder ontplooit), is Schikaneder in de ogen van de dichter 'bekeerd'. Hij bidt nu om diezelfde 'geest', gevolgd door de snerende slotzin "En waarlijk, hij wordt verhoord!" – waarmee Komrij benadrukt hoe cynisch het idee van een voortschrijdende, goede geschiedenis is gebleken.