NONNOLLES

SCIENCE OF VICTORY of VICTORY OF SCIENCE

2012-02-17T14:45:00.008+01:00

Gisteravond enkele minuten onthullende televisie bij het aanstaande optreden van Haitham al Haddad vanavond in De Balie, op loopafstand bij mij vandaan. In Nieuwsuur werden aan de fundamentele moslim per satellietverbinding enkele vragen voorgelegd door programmapresentatrice Mariëlle Tweebeeke. Zij legde hem onder meer enkele uitspraken voor die hij gedaan zou hebben in een publicatie uit 2001, getiteld The Science of Victory: de joden werden daarin varkens en apen genoemd. ‘Geen uitspraken van mij,’ aldus Haitham al Haddad, ‘want dat artikel is een vertaling.’ Vertaalfouten dus. Nogal cruciale in dit geval. Maar die zijn er meer geweest in de geschiedenis der religieuze mensheid. Dat Michelangelo zijn Mozes hoorns op zijn kop zette is te wijten aan zo’n vertaalfout, net als het feit dat in de uitbeelding van Romeinse mythologische verhalen de god Vulcanus vaak vergezeld wordt door apen. Intussen vraag ik me af of het niet langzaam tijd wordt dat iemand die zichzelf graag als academicus beschouwt – of zou het ‘Science’ van de titel ook een vertaalfout zijn? –, ophoudt met soorten uit het dierenrijk symbolisch te blijven ijken. Al 334 jaar geleden wees, op loopafstand van waar zich nu De Balie bevindt, de godvruchtige Jan Swammerdam erop dat een luis heel wat meer en anders was dan een diertje welks naam je het beste kon gebruiken om er bepaalde medemensen mee te etiketteren: ‘Ik presenteer UEd. alhier den almagtigen vinger Gods in de anatomie van een luys.’

Geen wonder dat Al Haddad intussen niet snapt waarom hij niet zou mogen deelnemen aan een ‘academisch’ debat op de Vrije Universiteit; de academici van die universiteit weten het zelf kennelijk niet eens.

Het meest onthullende deel van het satellietgesprek ging – uiteraard – over de onthulling. Al Haddad verklaarde niet naar de televisiestudio te willen komen omdat hij dan het gevaar liep te worden geïnterviewd door een vrouw, dat wil zeggen, een als vrouw herkenbare vrouw, dus zo eentje in onthullende kleding. Via de satelliet met een vrouw praten, was voor Al Haddad geen probleem, dat was alleen maar praten, daarbij hoefde je de vrouw niet voor je te zien. De reactie van Mariëlle Tweebeeke daarop was even defensief als, onbewust, geniaal: ‘Very decent, I can assure you.’ En van het ene op het andere moment gaat het gezicht van de baardige Prinzipienreiter even glimlachend open en kan ik door een spleet in zijn kop kijken om te zien What is on a man's mind…
Wat Al Haddad dan zegt is écht een aperte leugen: 'Ik heb u niet gezien.'
De taal staat je namelijk niet toe om iets te ontkennen of te zeggen niet te willen zien zonder het tegelijkertijd vóór je te zien. Ik durf niet te beweren dat de man de verschijning van een presentatrice in weliswaar ‘decente’ kledij maar zonder slipje voor ogen kreeg – zoals dat nu dus hier gebeurt –, maar dat hij er iets minder decents bij zag dan hij zei te willen, was gewoonweg aan hem af te zien.

Zo zie ik ook, wanneer Al Haddad zegt dat overspelige vrouwen gestenigd moeten worden, concreet vrouwen die gestenigd worden. Dat kan nooit en te nimmer slechts een abstracte gedachte zijn of worden. Geen iconoclasme is opgewassen tegen de beelddwingelandij van de taal. In feite is elk iconoclasme slechts verhullende schijn. Of je zou de taal moeten afschaffen en een leven moeten gaan leiden als de varkens en de apen.

A BIGGER BLIND SPOT

2012-02-16T16:52:00.004+01:00

Er wordt hier en daar stampvoetend geprobeerd een beetje digitaal stof te doen opwaaien naar aanleiding van een stukje van Francisco van Jole op een site van de VARA. Van Jole verdient geld met verstand hebben van ontwikkelingen in de digitale wereld. In zijn stukje beweert hij dat het papieren boek (eigenlijk net zo’n pleonasme als een koikarper of een APK-keuring) binnen afzienbare tijd helemaal zal verdwijnen. Hij is allesbehalve de eerste met die profetie. Maar waar bepaalde literatuurders over vallen is Van Jole’s mededeling dat hij ‘tachtig procent’ van de boeken die hij bezat heeft weggedaan: ‘en ik heb er nog geen moment spijt van gehad. Sterker nog, ik overweeg nog eens met de stofkam door de rest te gaan om te zien wat er nog meer weg naar het antiquariaat kan.’

Op de site Ooteoote wordt gewag gemaakt van ‘de blinde vlek van Francisco van Jole’. Op zijn welbekende, op de man spelende wijze probeert G. Komrij deze boekenopruimer zelf uit de weg te ruimen. Men reageert bijna alsof deze man aanzet en oproept tot een autodafe van de literatuur.

Maar in zijn Varasitestukje rept Van Jole met geen woord over literatuur! Wie heeft hier de grootste blinde vlek? Het merendeel der boeken op onze planet bevat helemaal geen literatuur. Wie zegt dat er bij die tachtig procent van Van Jole’s boekenbezit een paar percent literaire boeken zat? Sowieso, tachtig procent: hoeveel boeken waren dat? Zestien? Tachtig? Driehonderdzestig? Had of heeft Van Jole überhaupt veel boeken? En wie verplicht zijn medeburgers literatuur in huis te hebben? Wie weet betrof het boeken als Wordperfect for Dummies.

Er zijn blijkbaar mensen die bij het woord ‘boek’ alleen aan (de heilige) ‘literatuur’ kunnen denken.

Zelf heb ik nogal wat boeken. Nogal wat te veel. Ik kan ze eigenlijk niet meer fatsoenlijk kwijt. Francisco van Jole wordt door G. Komrij neergezet als een man in zijn midlife die, indien hij niet samenwoont met een vrouw die inmiddels ‘veraardappeld’ is, er een jong en uiteraard cultureel dom nieuw vriendinnetje op nahoudt dat graag naar witte muren zit te kijken.

(Hoe haalt iemand dat soort perfide en seksistische quatsch in zijn hoofd? Ik vermoed door te vergeten naar het schrikbeeld in de spiegel te kijken.)

Ik snak zelf naar meer stukjes witte muur. En het wordt hoog tijd dat er boeken de deur uitgaan, veel boeken. Van mijn part gaan ze niet eens naar een antiquariaat, maar rechtstreeks naar de vuilverbranding. Ik heb echt nooit meer iets aan die dingen. Ja, daar zit dan ook zogenaamde literatuur bij. Maar het leeuwendeel wordt gevormd door boeken over de meest uiteenlopende onderwerpen, biologie, sterrenkunde, landen, munten, auto’s, spoorwegen, speelgoed, muziek, oorlog, tuinieren, circussen, een complete encyclopedie, woordenboeken, natuurkunde, enzovoort. Vaak zijn ze daarbij ook nog groot en rijk geïllustreerd. Maar stuk voor stuk hopeloos veraardappeld, onnut en niet meer sexy in het gebruik. Ze kunnen allemaal zonder een centje pijn worden vervangen door de muisklik, dezelfde muisklik waarmee ik dat stukje van Komrij nu weer laat verdwijnen, want de papieren krant lees ik net als Francisco van Jole al lang niet meer: ik wil bepaalde lieden niet op mijn keukentafel hebben liggen, opgeruimd staat netjes.

DE HEMELSE KAMER IS ER

2012-02-12T17:59:00.007+01:00

Boekpresentatie met vraaggesprek,
maandag 13 februari, 15.30 uur, Damstede, Amsterdam-Noord.

Titel	De hemelse kamer
Auteur	Huub Beurskens

ISBN 10	9028424334
ISBN 13	9789028424333
Uitgever	Wereldbibliotheek
Taal	Nederlands
Genre Omvang Prijs	Roman 336 pagina's € 24,90

TER LIEGENDKONIJNPERSE:

2012-02-09T21:00:00.003+01:00

Verschijnt in april a.s..

EEN TEGEN VELEN - CAPEK CONTRA BARNES

2012-02-07T22:40:00.002+01:00

Essay over de recente roman The Sense of an Ending van Julian Barnes, geconfronteerd met Een doodgewoon leven van Karel Čapek.

(...) wat is dit een vele malen boeiender gedachtenexperiment dan dat in Julian Barnes’ The Sense of an Ending! Er nog van afgezien – hoewel dat een volkomen verkeerde formulering is, want er mag en kan niet van worden afgezien – dat Karel Čapek zoveel concreter, observerender, lyrischer en gedoseerder schrijft dan Barnes; zo herneemt en herschikt Čapek gedachten, terwijl Barnes ze repeteert, en het korte hoofdstuk 11 waarin de setting van het kleine eindstation wordt beschreven is simpelweg poëzie in proza in de allerbeste zin, dat wil zeggen, in al zijn melancholisch stemmende aandacht voor de concrete wereld, poëzie als Aristotelische immanentie.
Na de (her)lezing van Een doodgewoon leven verbleekt het povere, eendimensionale mensbeeld dat in The Sense of an Ending wordt geëtaleerd ten enenmale. (...)

Het essay is HIER te lezen.

ROLAND HOLSTPRIJS VOOR JACOB GROOT

2012-02-07T19:47:00.000+01:00

De Adriaan Roland Holstprijs 2012 gaat naar Jacob Groot. Zie o.a. hier.

De jury: Odile Heynders, Huub Beurskens, Wiel Kusters (voorzitter)

LIEBIGESSAYISTIEK

2012-02-04T17:10:00.002+01:00

‘As/zteken is een poëticaal Liebigblokje: het gestolde extract van 25 jaar dichterschap en kritische reflectie daarover. Natuurlijk moet veel nog “aangevuld en uitgewerkt”, maar daar zijn dan een dik boek en een paar jaar de tijd voor nodig.’

Dit schrijft Erik Spinoy over zijn eigen gedichtendagessay. Zoals ik al opmerkte, vind ik Spinoys kijk op wat poëzie, dwars tegen vernieuwingsoekazes in, zou kunnen zijn en betekenen, niet onbelangrijk, ook al typeert hij die visie zelf inmiddels als – mijn hemel! – ‘een postpostmodernistische of een doorontwikkeld postmodernistische.’

Maar precies Spinoys eigen vergelijking van zijn gedichtendagessay met een soepblokje noopt tot de herhaling van de vraag die ik bij taalgebruik, toon en vorm van dat ‘essay’ stelde: voor wie werd dit eigenlijk geschreven en gepubliceerd?

Met andere woorden: wat is dat voor een prepostpostmoderne eetgelegenheid waar ze de bouillon als blokje opdienen?

LAUWEREYNS

2012-01-26T11:04:00.002+01:00

Gisteravond kreeg Jan Lauwereyns de VSB Poëzieprijs 2012 voor zijn bundel Hemelsblauw.
Over die uitgave wellicht binnenkort.
In juli 2007 besprak ik voor De Standaard Lauwereyns' bundel Anophelia! De mug leeft als volgt:

Baygon Genius heet de vloeistofverdamper in het stopcontact naast mijn bed op een warme mediterrane voorjaarsavond in een appartement vlakbij Glyfada, een beschermd moerasgebiedje. Een uitgelezen setting voor de lectuur van de gedichtenbundel Anophelia! De mug leeft van Jan Lauwereyns: de gonzende ladies op veilige afstand terwijl de woorden ze steeds weer in je verbeelding oproepen en je ze zelfs met elkaar kunt horen converseren. Een aantal afdelingen waaruit de bundel op zijn minst schijnbaar zorgvuldig is samengesteld, bestaat uit dialogen die nog het meest weg hebben van die tussen een basisstation en een ruimtemissie, met dit verschil dat de missie wordt uitgevoerd door muggen. Deze muggen hebben sterk menselijke, dat wil zeggen terroristische trekken. De Aziatische tijgermug 13101 moet een experiment uitvoeren en ‘mag niets zuigen buiten het experiment’. Het heeft gauw iets cartoonachtigs en zelfs flauws wanneer dieren denken en praten, zeker wanneer menselijke handelingen daarbij noodgedwongen dierlijke equivalenten krijgen. Zo wordt bij Lauwereyns ‘zogezegd’ ‘zogedanst’ en wordt niet iets door de vingers maar door de vleugels gezien. Maar het gaat hier natuurlijk niet om muggen zoals muggen elkaar en ons zien, maar over ons eigen, menselijke beeld van muggen. Geen huismug werkt voor zoiets als een ‘Departement Ziekteontwikkeling’, geen exemplaar van het geslacht anopheles brengt opzettelijk en bewust haar parasitaire malariaverwekker over. Ja, ook die ziekteverwekker zelf heeft zijn slachtoffer en zijn transportmiddel niet uitgedacht. Maar wij mensen menen uit eigen beweging in motieven en strategieën te kunnen denken. Dat heeft zo zijn voordelen. Dankzij onze vooronderstelling kunnen we ons tegen menig gevaar wapenen. Zo kunnen we bijvoorbeeld Baygon Genius ontwikkelen en zijn we in staat om een samenhang te zien tussen moerassen en malaria, om vervolgens tot de conclusie te komen dat die moerassen dan maar gedempt of dat stilstaande waters in beweging gebracht moeten worden. Of we kunnen geraffineerd proberen de gevaar brengende muggengeslachten genetisch zo te manipuleren dat ze ongeschikt worden voor bepaalde parasiettransporten. Maar waarom kunnen we dan niet net zo goed de mens zelf genetisch manipuleren om hem weerbaarder te maken tegen ziekteverwekkers?

In een als gefragmenteerd gepresenteerde (pseudo)wetenschappelijke tekst, die in enkele brokken over Lauwereyns’ bundel is verspreid, wordt naar die laatste mogelijkheid toegewerkt: ‘de geoptimaliseerde mens zal door zijn [ ] verschijning de natuurlijke variant wegjagen.’ Daarmee heeft de bundel ook meteen een ethische problematiek in huis. Tegelijkertijd wordt tegen dit geloof in uiteindelijke, ultieme beheersbaarheid van dood en leven het gegeven in stelling gebracht dat het gevaar altijd muteert en dat dit plaatsvindt op een nooit te voorspellen manier. Met andere woorden, het is om gek van te worden, zoals wanneer een aantal van de muggen die mijn nachtelijke kamer binnenkomen opeens resistent voor Baygon Genius blijkt te zijn.

Wat heeft dit alles nu met poëzie te maken? Vrijwel achter in Anophelia! De mug leeft staat het zinnetje ‘de spanning zit in het bijna’. Dat zou een soort definitie kunnen zijn van poëzie, in het bijzonder van die van Lauwereyns zelf. Door heel zijn bundel heen manipuleert Lauwereyns de taal. Hij werkt met diverse tekstsoorten en doordat vormsoorten en thema’s terugkeren ontstaat de indruk van een doorwrochte compositie – bijna of schijnbaar. Want echt grip krijg je daar als lezer niet op, het is alsof het geheel zich niet als geheel wil laten vangen. Altijd en overal ontsnapt er wel iets.

In de afdelingen met teksten die, zeker typografisch, het meest op ‘echte’ gedichten lijken is gewerkt met een opvallend herhalingspatroon. In elk gedicht worden regels herhaald. Maar je moet bij de les blijven, want het kan dat zo’n regel opeens muteert. En wat is de samenhang tussen de losse, fragmentarisch aandoende mededelingsfrasen waaruit deze gedichten bestaan? ‘Alsmaar verblijve de maag onzichtbaar,’ staat er bijvoorbeeld. Daarop volgen deze drie regels: ‘In de vissenblaas zit de foetus plomp/Haai ging erdoor of haai van toeten wist/Alsmaar verblijve de maag onzichtbaar.’ Ging achter het woord ‘plomp’ het woorddeel ‘verloren’ verloren? Wist die haai alleen van toeten omdat het blazen al ‘In de vissenblaas’ zat? Dit soort teksten doen aan die van Faverey denken. Maar ze omvatten ook andere dichters. Zo wordt op de plek ‘Waar zeemeeuw in boomvork zat’ voor de poëzie-insider taalkol Anne Brassinga zichtbaar.

Het is zonder meer interessant wat Lauwereyns in zijn fascinatie voor de principiële oncontroleerbaarheid van de controle allemaal uithaalt. En het lukt hem in zijn combinatiespel meerdere malen om tussen woorden een ‘bijna-betekenis’ te laten zoemen. Het hoort echter bij het risico van deze hoe dan ook cerebraal gestuurde jacht door middel van manipuleren, deconstrueren en laten muteren van de taal, dat zo’n ‘bijna’ vaak alleen maar bijna wordt bereikt en dus net geen poëzie wordt maar demonstratiemodel blijft. Bijvoorbeeld wanneer er in een regel ‘weten, slang’ staat en dat wordt drie regels later ‘wetenslang’. Of wanneer ‘verradenis’ ‘verraden is’ wordt. En als in ‘dubbelzinnelijke’ het woord ‘dubbelzinnige’ veel te nadrukkelijk aanwezig is gebleven, werkt dat niet bepaald aanstekelijk. Zulke ronkende darlings sla je plat voordat ze een druppeltje van je bloed hebben weten te bemachtigen.

[Voor de goede orde en classificering: niet alle Baygonslachtoffers op de 'grappige' afbeelding hierboven zijn insecten!]

FICTIE BINNENSTEBUITEN

2012-01-25T19:53:00.000+01:00

Richard Webster was een dwarse Engelse cultuurhistoricus, die werd geboren in december 1950 en die overleed in juni 2011, de maand voordat Julian Barnes’ roman The Sense of an Ending van de drukker kwam. Dat gegeven lijkt wel fictie, alsof Webster het toneel moest verlaten op het moment dat een andere Webster het betrad: Tony Webster, eveneens begin zestig, de verteller en hoofdpersoon in Barnes’ boek. Het heeft nog meer de schijn van fictie vanwege het feit dat Richard Webster niet alleen fel van leer trok tegen de ‘mythes’ Freud en Lacan, maar ook tegen de literatuurcriticus Frank Kermode, geboren eind 1919, maar nog geen jaar vóór Richard Webster gestorven.

Richard Webster richtte in de winter van 1974 publiekelijk[1] zijn pijlen op een breed gewaardeerd boek van Kermode: The Sense of an Ending.[2]

Alleen al het feit dat Barnes de boektitel van de literatuurbeschouwer Kermode letterlijk overneemt voor zijn roman, wekt sterk de indruk dat hij met zijn boek een ode heeft willen brengen aan de, waarschijnlijk toen hij eraan begon te schrijven, net overleden oude baas. Het omgekeerde, de mogelijkheid van een pastiche op Kermode, is weinig plausibel. Kermode heeft Barnes’ proza steevast met enthousiasme besproken. En meteen al in de tweede alinea van de roman staat een parafrase van een passage uit Kermode’s boek: ‘Nee, ik bedoel gewone, alledaagse tijd, die naar klokken en horloges ons verzekeren op een regelmatige manier verstrijkt: tik tak, tik tak.’[3] Kermode: ‘The clock’s “tick-tock” I take to be a model of what we call a plot, an organisation which humanises time by giving it a form; and the interval between “tock” and “tick represents purely successive, disorganised time of the sort we need to humanise.’

Barnes + Kermode = evident. Webster + Webster = hypothetisch, maar daardoor niet minder intrigerend. Want stel dat Barnes Richard Webster via zijn niet bepaald of bepaald niet avontuurlijke en herinneringssterke binnenkamerpiekeraar Tony Webster vanwege Kermode heeft willen terugpakken en er dus tijdens het schrijven van der roman stiekem van uit is gegaan dat Richard Webster iets van zichzelf zou herkennen in de verteller van een boek met uitgerekend weer die titel The Sense of an Ending, en dat, nét voor het verschijnen van die tweede titel, Barnes in The Guardian van zondag 31 juli las dat Richard Webster was overleden aan een hartaanval, in een herdenkingsartikel dat eindigt met de zonderlinge opmerking: ‘He is survived by his sister, Sue.’ (terwijl Barnes’ Tony Webster een dochter heeft met die naam), of een herdenkingsartikel in The Telegraph, dat eindigt met de voor zo’n gelegenheid eveneens curieuze opmerking: ‘Richard Webster, who died on June 23, was separated from his wife, though they remained on good terms.’ (terwijl Barnes’ Tony Webster gescheiden is van zijn vrouw Margaret, met wie hij nog steeds een goed contact heeft) …

[Dit is het begin van een essay.]

Richard Webster (1950-2011)

[1] Richard Webster, New ends for old: Frank Kermode’s The Sense of an Ending, in The Critical Quarterly, winter 1974; het artikel is nog steeds te lezen op http://www.richardwebster.net.

[2] Frank Kermode, The Sense of an Ending: Studies in the Theory of Fiction, 1967 (aangepaste versie 2000).

[3] Nederlandse vertaling door Ronald Vlek, Amsterdam 2011.

BA(C)H, JEZUS!

2012-01-21T22:52:00.007+01:00

Ik las achter elkaar twee stukken over dichtkunst. In de boekenkatern van NRC Handelsblad worden de bundels van de vijf kandidaten voor de VSB Poëzieprijs 2012 besproken. Intuïtief vond ik het meteen nogal verbijsterend wat de scribent daar schijnbaar over de poëzie van Willem Jan Otten neerzet. Hoe meer ik erbij stilsta des te (artistiek) dommer en kwalijker ik de erin en ermee geëtaleerde houding vind.

Dit zegt hij over (zichzelf en) Otten: ‘Ik bewonder zijn fijngeslepen retorica en meeslepende toon, maar het is koude bewondering. Hier diept iemand zijn relatie uit met wat in wezen een zinsbegoocheling is, en dat wringt.’

En eigenlijk maakt zijn eropvolgende opmerking, dat hij zich voorneemt gedichten van Otten te herlezen ‘om opnieuw onze onderlinge afstand te meten’, het alleen maar erger. Het is alsof iemand beweert niet warm te kunnen en willen worden van Rembrandts kruisigingsscènes, van Bachs cantates of van Pasolini’s Il vangelo secondo Matteo omdat ze over, bah, Jezus, God en dus ‘zinsbegoochelingen’ gaan. Ik ken de bundel van Willem Jan Otten nog niet, heb er dus ook geen oordeel over, maar zoals hier ga je in geen geval om met die poëzie!

Wat kwam het goed uit dat ik meteen erna het ‘Gedichtendagessay’ las van Erik Spinoy (wiens poëzie in het NRC-stuk als ‘duf’ wordt afgeserveerd)! In dat essay komt Spinoy op een gegeven moment uit bij Guido Gezelle, de dichtende priester dus. Spinoy maakt voldoende duidelijk dat hij zelf, katholiek opgevoed, geen geloofbelijdend mens meer is. Dat weerhoudt hem er echter allerminst van de poëzie van Gezelle als opwindend en belangrijk te ervaren. ‘Zo is Gezelle dan wel politiek en ideologisch gebonden aan zijn fundamentalistisch katholieke geloof,’ schrijft hij, ‘maar als dichter gooit hij de ramen open op een even ongrijpbaar als smetteloos azuur, waar de mystieke leeuwerik uit alle macht naar opwiekt – tot hij terug naar de aarde moet.’ Spinoy raakt er bevlogen van.

Overigens had ik, eerlijk gezegd, van zo’n mogelijkheid tot bevlogenheid allerminst een vermoeden toen ik net met de lectuur van dit Gedichtendagessay was begonnen. Ik had zelfs een hard hoofd in het vervolg, zo moeizaam komt Spinoy op gang. Zowel taalkundig als inhoudelijk rammelt de kleine tekstmachine die hij bouwt aanvankelijk danig. Spinoys taaltje doet soms denken aan een scholierenwerkstuk met praattaal of een televisiejournaal met didactische nadrukken voor minder ontwikkelden.

Enkele voorbeelden? ‘Dat van die standbeelden (…), dat is van lang vervlogen tijden.’ ‘Er blijft nog iets bestaan dat’, in plaats van wat. ‘Boon, die natuurlijk niet ontevreden kon zijn dat hem (…)’, dus met weglating van ‘er’ en ‘over’. Een anakoloetje: ‘De prominente plaats (…) dankte ze aan (…), maar werd natuurlijk eerst mogelijk gemaakt door (…).’ En inhoudelijk: onder meer wanneer Spinoy beweert dat wij ‘van al dat geknutsel (…) de littekens’ dragen ‘als Frankensteins’. Frankenstein is echter juist de wetenschapper die het monster in elkaar knutselt.

Het hele essay blijft trouwens de indruk wekken dat het bestaat uit notities voor een lezing of een college, alsof het pas een opzet is. Voor die vorm zal bewust zijn gekozen, mogelijk om een beeld te kunnen (blijven) geven van het (te) doorlopen denkproces. 'Discours' heet dat wellicht. Ofschoon het gegeven dat Spinoy meer dan eens schoolmeesterachtig opmerkt ergens naderhand nog op terug te komen, daar weer niet mee strookt. Te vaak gebruikt hij ook academisch jargon van voornamelijk gallisch komaf, zonder met toelichting ervan voor de draad te komen. Je vraagt je dan ook af voor wie dit essay met zinnen als ‘De romantische traditie vormt een integrerend [? hb] onderdeel van het voortschrijdende inzicht van de Verlichting’ en het veelvuldige gebruik van begrippen als ‘het reële’ eigenlijk geschreven is. (Wanneer hij dat begip uiteindelijk toelicht door er tussen haakjes ‘wat er is’ achter te zetten, doet hij het in die versimpeling dan juist weer geen recht.)

Dit alles, inclusief de al te evident neo-academische, onuitsprekelijke titel As/zteken, neemt niet weg dat er behartenswaardigs in Spinoys tekst staat.

Erik Spinoy houdt een pleidooi voor de dichter vanuit de romantische traditie. Hij heeft het daarbij over een ‘aanhoudende worsteling tussen drift en verlangen, tussen impasse en bevrijding daaruit.’ Van hem mag en moet zo’n dichter ‘halsoverkop in het ongebondene gaan, op het gevaar af dat het weidse uitzicht plotseling omslaat in de uitzichtloosheid van de drift, sans issue. Hoe ver kun je te ver gaan?’

Dat doet het ergste vermoeden richting talig experiment omwille van het experiment. Maar het meest opwekkende bij deze opvatting vind ik Spinoys nadrukkelijke toevoeging dat het een groot misverstand is te denken dat zo’n dichter aldoor uit is op vernieuwing, en dat ‘vernieuwing’ dus een kwaliteitsmaatstaf zou zijn:

‘De romantiek: tegen de aanpassing! En dus ook: tegen de aanpassing aan de “tijdgeest”. Het is een misvatting te geloven dat de dichter die de romantische traditie voortzet uit zou zijn op “het nieuwe”, op innovatie. Hij is uit op negatie. Zijn imperatief is: laat zien dat het anders kan! Dat andere kan heel wel een tegendraadse herwaardering van de traditie zijn als “de tijdgeest” heerszuchtig dicteert om te vernieuwen.’

Helemaal wil ik Erik Spinoy hier niet volgen en geloven, want ik denk dat zo’n dichter zelfs niet in eerste en laatste instantie uit is op ‘negatie’. Maar een belangrijk statement is intussen gemaakt. Hoewel wie Elias Canetti (1905-1994) kent, al lang weet dat men zijn tijd het beste uitdrukt met datgene wat men er niet van accepteert.

Spinoy citeert voor hem in de plaats Hugo Claus: ‘Ik denk aan dode meesters.’ Dat had de NRC-scribent ook beter kunnen doen.

(Erik Spinoy, As/zteken is een uitgave van PoëzieCentrum en De Bezige Bij Antwerpen, en kost in de winkel slechts € 2,50.)

PRESENTATIE VAN 'DE HEMELSE KAMER'

2012-01-18T23:36:00.008+01:00

Een man wordt wakker naast een jonge vrouw die sprekend lijkt op zijn jeugdliefde. Een nachtmerrie begint.

Op maandagmiddag 13 februari a.s. wordt in Amsterdam Noord
De hemelse kamer
gepresenteerd. Informatie hier.

Flaptekst:

De vierenveertigjarige hoboïst Lino Nomellini speelt en woont sinds kort in Parijs, nog altijd hunkerend naar zijn grote liefde Inés, die om nooit opgehelderde redenen spoorloos uit zijn leven verdween toen zij beiden zeventienjarige scholieren in Amsterdam Noord waren.

Een jonge vrouw die hij bij de Pont Mirabeau ontmoet, lijkt in al haar schoonheid als een droombeeld op Inés, zoals hij zich voorstelt hoe zij op haar tweeëntwintigste moet zijn geweest. Wat aanvankelijk op de euforische hervatting van een hemels sprookje lijkt, verandert in een ware nachtmerrie wanneer Lino ongewild maar onontkoombaar betrokken raakt bij de activiteiten van een excentrieke ondergrondse groepering, die van plan is een ontwrichtende aanslag te plegen.

Het bewogen verslag van Lino Nomellini van deze gebeurtenissen maakt deel uit van een intrigerend spel van elkaar inhalende en opslokkende werkelijkheden. De hemelse kamer is een intense roman over de ophitsende en de verlammende ban van de liefde, over lotsbeschikking, en over de precaire voorwaarden voor een gelukkig bestaan.

www.wereldbibliotheek.nl

AN OLD MAN'S ART

2012-01-14T12:11:00.005+01:00

Ik speel wel eens met de volgende voorstelling en gedachte. Stel dat ik, zoals ik nu ben, mezelf zou tegenkomen zoals ik toen was, dat wil zeggen als jong, beginnend en ambitieus dichter van een jaar of vijfentwintig, en ik zou hemmezelf de vraag voorleggen wat ikhij het liefst zou willen, de beste gedichten op mijnzijn vijfentwintigste blijken te hebben geschreven of pas op mijn tachtigste. Ik ben ervan overtuigd dat ik het antwoord ken dat hijmijtoen zonder aarzeling zou geven.

Ik moest er ogenblikkelijk weer aan denken toen ik in Radio Times van afgelopen week het artikel over en vraaggesprek met David Hockney las, van wie weldra een grote tentoonstelling van start gaat in The Royal Academy of Arts in Londen (21 januari – 9 april): van de landschappen die hij de laatste drie jaar in en naar de natuur tekende en schilderde.

‘Year after year, he’s been learning. He’s critical of artists who have no craft, who delegate the making. A poster for the show reads, “All the works here were made by the artist himself, personally.” A dig at Damien Hirst? He nods. “It’s a little insulting to craftsmen… I used to point out at art school, you can teach the craft, it’s the poetry you can’t teach. But now they try to teach the poetry and not the craft.

He quotes the Chinese saying that to paint “you need the eye, the hand and the heart. Two won’t do.” He adds, “The other great thing they said – I told this to Lucian Freud – is, painting is an old master’s art. I like that!”’

Kijk eens wat een vijfenzeventigjarige meester makend kan zien en doen voelen, met een jongensachtige bravoure en lol die geen jongen hem nadoet:

MRS. VLADIMIR NABOKOV

2012-01-12T21:06:00.011+01:00

Ik ben bepaald niet dol op persoonlijkheidscultussen rond schrijvers en andere kunstenaars. Natuurlijk heb ook ik mijn fetisjistische zwakheden.

Toen ik afgelopen middag een vriend ontmoette, kreeg ik onverwacht een zeer bijzonder cadeau: een door de weduwe van een van mijn favoriete schrijvers op 8 oktober 1986 in het Montreux-Palace Hotel persoonlijk getikte en met blauwe inkt als Véra Nabokov (Mrs. Vladimir Nabokov) ondertekende brief. Inhoudelijk niets opzienbarends in dat schrijven over een regeling van rechten.

Maar ik zit nu al een uur telkens weer de bewegingen van dat autogram te volgen: de verticale aanzet recht naar beneden en vandaar de curve rechts opwaarts en dan met een resolute knik praktisch horizontaal hoog over de loodlijn heen naar links, gevolgd door de e-krul op de denkbeeldige onderlijn, met het klemtoonteken dat met terugwerkende kracht wordt gezet wanneer de uitloop van de a van haar voornaam zich ver genoeg naar de aanstaande N van zijn en hun beider achternaam heeft gestrekt, de N die vervolgens als de beweging van een balletdanser wordt neergezet... Gewoon, vanwege de aanwezigheid van de vierentachtigjarige hand die deze bewegingen toen en daar heeft uitgevoerd, zonder dat ik een en ander grafologisch kan en wil duiden (al moet ik de aanvechting onderdrukken om het slot van het autogram te zien als een onafgemaakt of afgebroken love). En vanwege de aanwezigheid eromheen van de handen die Vladimir Nabokovs verhalen en romans letterlijk woord voor woord hebben getikt.

Véra en Vladimir Nabokov aan het werk in Ithaca, New York, 1958

FERRIER LEEST POËZIE & MEER PRIJZENHUTSPOT

2012-01-07T21:20:00.008+01:00

Naar aanleiding van zowel mijn bericht over de koeterwaalstrend als dat over de Turingprijs ontving ik persoonlijk interessante reacties van collega-dichters. Twee ervan wil ik de Nonnolleslezer, met toestemming van de afzenders in kwestie, niet geheel onthouden. Ze laten beide, min of meer van binnenuit, een nogal onthutsend beeld zien van tombola’s die onder het mom van literaire prijzen worden georganiseerd.

Allereest enkele ervaringen van Ad Zuiderent:

“'Precies wat ik beoogde,' dacht ik, toen ik jouw commentaar las bij 'mafkezerij van het koeterwaals'. Het ging mij niet zozeer om de dichters als wel om de bewondering in academische kringen voor één bepaald soort poëzie. Ik dacht daarbij ook niet direct aan de poëzie van Oosterhoff, maar eerder aan wat sommige bewonderaars daarvan maken.

Ik zou hier waarschijnlijk niet op hebben gereageerd, als ik niet daarna je blog van vandaag had gelezen, over de Turing Gedichtenwedstrijd. Daar kan ik je nog wel wat aardigs over melden. 'Kom,' dacht ik een maand of wat geleden, 'laat ik die paar gedichten die om wat voor reden ook mijn bundel niet hebben gehaald of die ik na afronding van de bundel heb geschreven, voor die prijs insturen. Het is toch te gek om alleen amateur-dichters te laten dingen naar die zak met een hoeveelheid geld, waarvan je met een serieuze en gewaardeerde bundel nog niet een kwart bij elkaar verdient.' Ik heb toen drie gedichten ingestuurd.

Vervolgens speelt zich half december het volgende af. Van mijn uitgever hoor ik dat van mijn bundel een tweede druk is opgelegd, omdat de leden van de Poëzieclub hem krijgen toegestuurd als Clubkeuze van het kwartaal (daar kan geen prijs tegenop, noch een lovende recensie). Twee dagen later laat de organisatie van de Gedichtenwedstrijd (ook een initiatief van de Poëzieclub) weten dat geen van mijn drie gedichten doorgaat naar de volgende ronde. Ze doen dus niet mee voor de eerste, tweede of derde prijs (geen geld, geen zorgen), ze worden niet opgenomen in de boekuitgave met de beste honderd, ze behoren zelfs niet tot de beste duizend gedichten. Dat laatste is wel jammer, want ik zou graag van de redactie van Awater het advies hebben gekregen (ze kunnen toch moeilijk duizend persoonlijke adviezen geven): 'Sla eens een blik in de bundels die het afgelopen jaar aan de leden van de Poëzieclub zijn toegestuurd.'

Niet alleen het koeterwaals kent zijn mafkezerij.”

Tot zover Zuiderent. Vervolgens een fragment uit een e-mail die een andere collega-dichter ontving van de voorzitter van de VSB Poëzieprijs, mevrouw Kathleen Ferrier. De dichter in kwestie zou er geen bezwaar tegen hebben wanneer ik zijn naam zou noemen, maar zijn naam lijkt me hier minder relevant. In zijn verbazing was hij zo unverfroren geweest om rechtstreeks navraag te doen naar het feit dat er in de door de juryvoorzitter van de VSB Poëzieprijs samengestelde bloemlezing wel gedichten waren opgenomen van zeer veel andere dichters, maar geen enkel gedicht uit zijn eigen bundel, hoewel die toch op allerlei plaatsen zeer welwillend en zelfs lovend was besproken. ‘Ik wilde dat absoluut weten,’ schrijft hij mij, ‘vreesde iets politieks.’

Had hij me van tevoren gevraagd of hij zoiets moest doen, dan had ik het hem beslist afgeraden. Nu het echter gebeurd is, krijgen we een alles onthullende kijk op het Turingachtige amateurisme van een voorzitter van de belangrijkste jaarlijkse poëzieprijs van Nederland.
Het onderstaande is letterlijk wat mevrouw Ferrier antwoordde – let behalve op de verbijsterende inhoud op de (nederlands)talige vormkracht van de formuleringen:

“Dank voor uw mail, die ik via de Arbeiderspers ontving.

Ik begrijp uw frustratie, maar misschien kan ik geruststellen door u te laten weten dat mijn keuze echt helemaal niets zegt over de kwalitiet van uw poezie.

Omdat ik geen professional ben, heb ik puur op gevoel gedichtenm gekozen. Ik denk, nee ik weet zeker, dat mijn keuze vaak niet de kwalitatief beste gedichten vertegenwoordigt, maar de gedirchten die mij om de een of andere manier persoonlijk raken. Dat heeft alles te maken met mijn levensituatie, mijn werk en persoonlijke omstandigheden.

Trekt het zich dus aub niet aan. Niogmaals mijn keuze zegt niets over kwalitiet en ik denk dat u de titel van het boek moet zien als de 100 beste gedichten volgens mij, een puur subjectieve keuze.

Wens ik u van harte mooie kerstdagen toe en alle goeds voor 2012,

Kathleen Ferrier”

Zou mevrouw Ferrier ook iets hebben ingestuurd voor de Turingprijs?
Onder de naam Anouk misschien, gezien de 'kwalitiet'?

IJDELS

2012-01-07T11:41:00.011+01:00

De reactie(s) van ene Anouk op de aankondiging (op de NOS-site) dat weldra de genomineerden voor de Turing Gedichtenwedstrijd bekend zouden worden gemaakt, was kennelijk op die plek te verscholen geplaatst, maar absoluut te treffend als uit het echte deelnemersleven gegrepen, om te kunnen worden opgemerkt en begrepen als hilarische persiflage waarmee in één klap alle grond onder het initiatief wordt weggeslagen. Daarom hier integraal geciteerd:

‘anouk zegt: 05-01-12 om 00:20

Het witte veld laat zich niet dichten
De toersen niet van plan te zwichten
Letters worden woorden zonder zin
De aanvang van verhaal zonder eind noch begin
De gedachte neemt een duik tussen aanhalingstekens
Het kost de lezer een punt in dubbele hoofdbrekens
Maar dan vinden zij elkaar in een weergaloze woordendans
Op een reis van schrijven en lezen geven zij elkaar een kans
Het verenigen der letteren biedt ongekende mogelijkheden
Thans zijn we hier en heeft het verhaal immer een verleden
We gaan voortt tussen de regels en menigeen voelt zich bevlogen
Zo ook de waarhid, gelegen op staat, kent geen mededogen
Daarom voor die, die niet met woorden dan wel met daden doet
Sta niemand naar het leven en de kleine lettertjes gaan je goed
De draad van het verhaal lijdt ons door het labirint
Ons leven alleen, tezamen, in ons immer het verhaal van een kind

anouk zegt: 05-01-12 om 02:06

Geen idee of het geplaatst wordt, 2 schrijffoutjes zijn er ingeslopen, waarheid en labyrint moet het zijn.’

Er zijn meer dan tienduizend gedichten ingezonden: wat een literair creatief landje is het onze toch! En wie daar op zich nog niet vrolijk van wordt, hij of zij leze de top honderd gedichten van afgelopen twee edities plus de namenlijsten van de makers van deze gedichten.

Maar zonder cynisme: de Turingprijs houdt mensen straal voor de gek door ze in een waan te laten, in plaats van ze voor eens en altijd van iets af te helpen. De manifestatie past daarmee perfect in het tijdsgewricht waarin amusementsprogramma’s als Idols, The Voice of Holland en The Next Topchef of Madurodam welig tieren.

De enige functie die deze prijs zou mogen hebben, voor het heil van zowel de poëzie als dat van de deelnemers – en daarmee zou de prijs zichzelf ook meteen opheffen: alle inzenders die de eerste prijs niet krijgen, een bericht sturen met het dringende en welgemeende advies het dichten verder te beperken tot voor gelegenheden als Sinterklaasavond of ter zinloze articulatie van particuliere liefdes(verdriet)betuigingsurgentie. En die eerste prijs gewoon vergeten.

Want waarom in hemelsnaam zo veel, zo veel en veel te veel mensen de illusie blijven geven dat iedereen dit kan, dat iedereen er talent voor heeft, dat je er beroemd en ijdel mee kunt worden, in plaats van hen erop te wijzen dat het juist voor de allerallermeesten niet is weggelegd?

Maar hoe poëziebovenmeesters Komrij en Nasr te overtuigen?

‘De gedichten die eindigen bij de beste 1.000 ontvangen allemaal een persoonlijke beoordeling van de redactie van het poezietijdschrift Awater. Zo kan meedoen aan de wedstrijd jou verder helpen als dichter,’ lees ik. Dat geeft hoop, zeker wanneer het woord 'dichter' nog zou kunnen worden vervangen door 'mens'. En wanneer die duizenden anderen ook een simpel briefje met 'Stop ermee' ontvangen, zijn die tienduizend euro's welbesteed.

Help Anouks misverstand de wereld uit!

[MEER ONTHUTSENDS INMIDDELS HIER]

MAFKEZERIJ VAN HET KOETERWAALS & WAT RECLAME

2012-01-04T11:04:00.005+01:00

Bij de lectuur van de recente bundel van Ad Zuiderent, We konden alle kanten op, stuitte ik op deze behartenswaardige poëticale regels (in het gedicht 'Onder de scanner'):

Het is geen kunst de definities
ongeldig te verklaren; de kunst
is om de geldigheid van chaos
elke dag te benoemen, maar niet
tot in de meest definitieve
mafkezerij van het koeterwaals.

De 'mafkezerij van het koeterwaals' wordt momenteel in bepaalde artistieke en universitaire kringen als zaligmakend, want 'vernieuwend' gecelebreerd.
Dit geeft hoop, zeker nu Oosterhoff is gecanoniseerd met de P.C. Hooft. Immers alles wat op grond van 'vernieuwing' is geacademiseerd en gecanoniseerd, is daarmee in zijn vernieuwing gedecapiteerd.

Zie ook het vorige bericht.

***

Was afgelopen dagen in Italië, op bezoek bij Pinokkio, om onder vier ogen te bespreken hoe hij in De hemelse kamer figureert. (Te verschijnen op 14 februari a.s., Uitgeverij Wereldbibliotheek.)

***

Wat uitgeverij Vantilt zo prettig anders maakt dan de meeste commerciële uitgeverijen: onder meer dat de boeken niet na een jaartje de ramsj ingaan en dus zo goed als onbereikbaar en non-existent worden.
In een van zijn essays in De mobilisatie van Arcadia schrijft Stefan Hertmans: 'Ik ken in het Nederlandse taalgebied maar één auteur die een voldoende fijne schilderkunstige neus heeft om diezelfde kwaliteiten haarfijn te begrijpen en aan te duiden. In zijn onvoldoende opgemerkte essayboek De school aan zee heeft Huub Beurskens de "vermoorde onschuld" van Tiepolo feilloos verbonden met de overvolheid van diens taferelen. Deze twee elementen met elkaar verbinden betekent oog hebben voor de ragfijne ironie die heel Tiepolo's werkt doortrilt (...)'

Welnu, dankzij uitgeverij Vantilt kan De school aan zee uit 2001 nog steeds worden opgemerkt én verkregen.

TEGEN DE ONTREGELAARS

2011-12-26T23:18:00.011+01:00

Houd dicht je innerlijk gesticht, kerm niet, dichter. Hoor.

Ook van achter een engelenkoor en uit reten tussen rijmen

dringen kreten door. De poorten hebben booggewelven

van stenen die je juist niet bedelven daar ze alle almaar

tegelijk vallen willen, subiet. Schoonheid is er niet voor

om te verhullen wat na het villen rest, noch om te lijmen

wat breekt en scheurt. Wanneer je met la beauté zelve

het bed mag delen en ze vraagt: ‘Hou je van mijn haar?

Van mijn oren? Mijn neus? Mijn mond? Mijn ogen? Mijn

knieën, tenen, ellebogen? Je houdt dus van mij totaal?’ –

zeg dan: ‘Ja, totaal, teder en tragisch.’ Het is, tegen de keer,

de opgave onze gave van het streven naar het magisch gave

niet op te geven. Ontregel het verkeer van auto en trein,

probeer of je bakker en slager het lekken van zin uit wartaal

ontdekken. Maar storm geen beelden, vorm ze, telkens weer.

Elk mens weet toch zijn hele leven zich al ten vuur of grave?

Na het laatste uur wacht je zelfs geen leegte meer die lacht.

IJdelheid der ijdelheden om de medemens struikelen te laten,

om als prediker hem het onder zich gebukt gaan aan te leren!

Wat heb jij niet dat Kalf en Heda in hun stillevens deden

om, ondanks het onherroepelijke rotten, fruit zo sappig zacht

te tonen, om, ondanks het been in de ham, in de vis de graten,

vlees zo smakelijk weer te geven, oesters voor het dineren

vers geopend af te beelden, ziltig slurpbaar tot op heden,

om ondanks zijn akelige hiaten een kale schedel in zíjn glorie

te belichten, de vinger geheven tegen het penseel gezet? Niets

en niemand meer om te prijzen vanwege kostelijke spijzigingen,

Saturnusringen in de sterrenkijker, de luis onder de microscoop?

Waarlijk geloven was nooit loven omwille van een Apriori,

zoals waarlijk loven nooit voortkomt uit een angst voor Iets.

Als je nou nog als een lichtdrager luister in het duister zingen

wou en kon! Ik deel jeweerstand tegen rijmdwang en syncoop,

echter rijmen, lettergrepen tellen, scanderen op zich laten

nog niet braafjes de ss de poëzie binnenmarcheren. Net zomin

als wanneer je om de vijf woorden de zinsopbouw frustreert,

je principeel elke betekenis ontwricht, dat zal verhinderen

dat de ruiten sneuvelen wanneer er tanks je straat aan gaten

rijden, dat je als een espenblaadje staat te trillen of geen vin

meer verroert wanneer een echt soldaatje zijn echte geweertje

als een klaar taaltje op je richt, en je hakkelt: ‘Onze kinderen!’

al heb je er zelf geen, en niemand verstaat je. Maar eerlijk is

eerlijk, maatje: weet je dat ik ook niet weet wat er meer te

bereiken is met een gaaf gedicht vol schoonheidsbegeerte ,

behalve dat het passender bij mijn lijkkist uit te spreken is?

Aantekening

cf. Heinrich von Kleist in zijn brief van 16.11.1800 aan Wilhelmine von Zenge: ‘Da ging ich, in mich gekehrt, durch das gewölbte Tor, sinnend zurück in die Stadt. Warum, dachte ich, sinkt wohl das Gewölbe nicht ein, da es doch keine Stütze hat? Es steht, antwortete ich, weil alle Steine auf einmal einstürzen wollen – und ich zog aus diesem Gedanken einen unbeschreiblich erquickenden Trost, der mir bis zu dem entscheidenden Augenblicke immer mit der Hoffnung zur Seite stand, daß auch ich mich halten würde, wenn alles mich

sinken läßt.’ Alsook Camille Laval (Brigitte Bardot) in Jean-Luc Godard, Le mépris (1963).

FOPTOCHPRIJS?

2011-12-22T23:07:00.001+01:00

'Voor een gedicht moet je eigenlijk met zijn vijven zijn.
(Anders snap je het niet? Bedoel je dat?)'
- Tonnus Oosterhoff in 'Hersenmutor'.

En met zijn vijven waren ze!

'Vernieuwend', 'wartaal', 'betekenis lekkend'. Is onderstaande aanzet vernieuwend, wartaal en betekenis lekkend zat? En krijg ik, wanneer ik zo doorga, ook zo'n Foptochprijs? Wanneer hebben we jullie weer bij elkaar, alle vijf op een rijtje?

Hometurners

Hoe wonder is Jehova het zeggen van de taak?

Inbeltij. Eb tintel mij, schud geallieerden echter.

(Eb dankend:)

O was de ezel hees, had schaar in de zijde?

En emir onthaarde behaald katje.

(Hometurners leppen naakt lamsvlees.)

[enz.]

Of vinden jullie dit, van een dichtende vriend van me, nog beter?

HEUR TORMENS

Hoe onder Kaat te leggen tot je in mag bellen?

Ijle tingel. Uche met de lenige rij van lied.

(Bedankt en:)

schreit het dazende lijden dat het iel was?

Een; je dekte haar ondankbaar.

Heur tormens spalkt slap slapende memmen.

[enz.]

Of kunnen we beiden beter meteen naar de écriture-automatiek?

NABOKOVS HEKEL AAN MANNEN

2011-12-17T14:12:00.001+01:00

In een vraaggesprek (in NRC Handelsblad van 16 december jl.) laat Elsbeth Etty de Britse schrijfster Jeanette Winterson het volgende roepen: ‘Oxford was fantastisch’, roept ze. ‘Daar heb ik kennis gemaakt met feministische auteurs als Doris Lessing, Toni Morrison, Kate Millett en Adrienne Rich, wier werken voor mij als een nieuwe Bijbel waren.’ Maar het zaad van haar feminisme werd al op de middelbare school geplant, en wel door Lolita. Toen haar leraar Nabokov ‘een heel groot schrijver’ noemde, antwoordde Winterson, ‘Hij heeft een hekel aan vrouwen’. Nu denkt ze dat dit besef het onbewuste begin van haar feminisme was. ‘Ik vond Lolita verbijsterend. Dit was de eerste keer dat literatuur als verraad voelde.’

Het lijkt me inderdaad geroep. Zou Winterson de kwestie, zeker inmiddels of langzamerhand, niet eens moeten omkeren, dat wil zeggen, op zichzelf moeten betrekken in plaats van op Vladimir Nabokov, en dus met terugwerkende kracht ‘Ik heb een hekel aan mannen!’ tegen die leraar hebben moeten uitroepen?

Hoe dan ook is het onterecht om Vladimir Nabokov ervan te beschuldigen dat hij, zowel in als buiten zijn boeken, een hekel heeft en had aan vrouwen. Veeleer had hij juist een hekel aan mannen (en aan het man-zijn). Het verschil met Winterson is dat dit bij hem natuurlijk allerminst als indicatie voor lesbische geaardheid kan worden gezien…

Humbert Humbert, Timofey Pnin, Albinus en zelfs Van Veen: stuk voor stuk voorbeelden van het zowel irritante als sukkelige en dus betreurenswaardige type Orpheus-tegen-beter-weten-in. Geen van het stelletje intelligente onnozelaars heeft een echte vriend, dat wil zeggen een mannelijke kameraad, bij wie hij te rade zou kunnen gaan, die hem mogelijk uit de ellende, dat wil zeggen, uit de verblinding zou kunnen helpen en op wie hij zou kunnen terugvallen. Alleen al in dat opzicht lijken ze sprekend op hun schepper, want wie was de boezemvriend van Vladimir Nabokov? Ik zou geen naam van een man weten te noemen. Wel de naam van een vrouw. Die van zijn eigen vrouw: Véra Nabokova, geboren Slonim, met wie hij vanaf 1925 was getrouwd en met wie hij getrouwd bleef tot de dood hen in 1977 scheidde, en aan wie hij, op een korte affaire in de jaren dertig na, hondstrouw is gebleven.

Alle redenen om, op grond van deze gegevens, opnieuw furieus aan het touw van de feministische alarmbel te trekken. Want wat was dat voor een kerel die gedurende meer dan een halve eeuw huwelijk veelal boeken schreef waarin volwassen mannen in de ban raken van jonge jongedames, en die deze mannenfantasieën ook nog allemaal aan zijn echtgenote dicteerde opdat zij het op de typemachine tot bruikbaar manuscript mocht verwerken?

Het beste antwoord op deze vraag – en daarmee de beste parade tegen deze impliciete, schijnbaar onvermijdelijke touché – biedt nog steeds Klaus Theweleit in een van de drie delen van zijn onvolprezen publicatie Buch der Könige. In de drie volumineuze banden draait het voortdurend om de man als Orpheus en zijn wil tot of omgang met macht en machtsposities, en daarbij worden de mannen met de spelletjes die ze spelen allerminst gespaard. In het derde deel, genummerd 2y en met als ondertitel Recording angels’ mysteries, vraagt Theweleit zich af (nadat hij een vrouw* heeft geparafraseerd die allerminst gecharmeerd is van een ‘geseksualiseerde hyper-idealiteit’ in de romans van Nabokov, daar die het streven van vrouwen naar ‘Alteriteit’ tegenwerken), hoe dat nu zat met Véra Slonim, Nabokovs echte vrouw.

In zijn grafrede voor Véra in 1991, somde Nabokovbiograaf Bryan Boyd op wat zij allemaal voor haar man was geweest: literair agente, archivaris, bibliografe, zaakwaarneemster, chauffeur, kok, redactrice, advocate, muse, onderzoeksassistente, secretaresse, sharebroker, onderwijsassistente, vertaalster en typiste. Vijftien rollen, plus één: vrouw. Waarbij haar rol als tegenspeelster bij het schaken en Russisch scrabble niet eens werd meegeteld. Meer dan genoeg ‘bewijzen’ voor haar ondergeschiktheid. Maar, aldus Theweleit, ‘Nabokov’ was ook haar project… ‘De liefde die Vladimir met de vrouwen van zijn boeken bedreef, zou immers onverdraaglijk zijn geweest voor een simpelweg “tikkende” echtgenote, tenzij deze liefde trekken had van de liefde voor haarzelf. “Eurydice”, die dit steeds weer had moeten overschrijven als liefdesfantasieën van haar man met andere vrouwen, zusters, twaalfjarige Eurydices, zou zijn gestorven of zou er op zijn minst jicht van in de vingers hebben gekregen. Maar dat overkwam Véra niet. Het paar als zelf liefhebbend in een voortdurende (voorbije Russische) incest – moet zijn meegeschreven in Nabokovs teksten, waardoor Véra Nabokov er zo mee kon leven en haar man zo kon overleven, zonder aanwijzing voor moord, naar het lijkt. In de vraaggesprekken met haar na Nabokovs dood blijft dat zo: alles draait om het expliceren van de contouren van zowel persoon als werk, zonder de geringste ondertoon in de trant van “nu zal ik eens uit de doeken doen wat ik allemaal niet mocht vertellen toen hij nog leefde”. Dit alles doet vermoeden dat zij niet slechts deel van de vlinderpatronen was, maar de coproducente ervan, de medeschepster van Vladimir Slonim.’

Spoedig daarna komt Theweleit met deze gevolgtrekking: ‘Als man/vrouw elkaar alle “perversies” en afwijkingen, alle eurydiceïsche hier-en-nu-“incesten” zelf toestaan, de verboden liefdes liefhebben, de verboden gedachten denken in een duurzame transitie (…), heb je geen wereldlijke staten meer nodig als ‘helpers’ of hendel voor het claimen van je toekomende ‘rechten’ en hun manier om ‘orde’ op te leggen (met werkdwang, oorlog en wetten, seksuele en artistieke normen).’

– Moet worden vervolgd. –

* Christina von Braun, Nada, Dada, Ada oder die Liebe nach dem Jüngsten Gericht, 1992.

DE KANARIES OP OOTEOOTE

2011-12-13T21:40:00.000+01:00

Zojuist gepubliceerd op de literatuursite Ooteoote: de tekst van de lezing over Willy Roggeman die ik vrijdag 9 december hield in Het Pand te Gent.

KUNST IS NIET DEMOCRATISCH

2011-12-10T12:57:00.006+01:00

Op de nieuwe literatuursite Ooteoote, werd er afgelopen week op gewezen dat het zinnig zou zijn om eens te bekijken of je vandaag de dag op dezelfde gronden als dertig jaar geleden kritiek zou kunnen en moeten hebben op het cultuurbeleid van de overheid. Hoewel ik me ook even ter plekke heb geroerd, keer ik voor een vervolgopmerking terug naar mijn eigen stek. Niet alleen omdat er binnen de kortste keren weer andere items overheen rollen die bepaalde kwesties binnen de kortste keren onder zich lijken te bedelven – ook voor zo’n site is de finishloze race om de actualiteits-‘waarde’ een niet weg te denken factor. Eveneens niet alleen omdat deze kwestie daar en vooral elders inmiddels leidt tot weeral gesteggel met schele ogen over subsidiegelden die de een de ander niet gunt. Maar vooral omdat ik helemaal niet geloof in de zin en waarde van discussies over kunst en literatuur. Althans niet tussen mensen die zelf kunst maken, zoals beeldende kunstenaars, filmers, schrijvers. Althans in de publieke ruimte, op een al dan niet digitaal podium, met tien of duizend toehoorders in de al dan niet virtuele zaal.

Een kunstenaar, ook wanneer hij stemt op een democratische partij en wanneer hij zijn leven probeert in te richten en te leiden volgens de normen en waarden die een democratie eigen zouden moeten zijn, is als kunstenaar geen democraat. Net zomin als dat hij een wetenschapper is.

Het is van elk praktijkbesef gespeend te menen dat kunstenaars van divers pluimage, zowel wat afkomst als opvatting betreft, bij elkaar kunnen gaan zitten discussiëren om zodoende tot zoiets als de best mogelijke (werk)aanpak van of voor hun of zelfs dé kunst te komen. Over de kubistische visie en aanpak van Picasso en Braque is, honderd jaar geleden, gelukkig nooit gestemd. Wel hebben die twee natuurlijk onderling gediscussieerd over wat ze aan het doen waren en waar ze ermee naartoe wilden. Maar, geloof me, dit vooral middels verf en kwast, en dus met en vooral ín de dingen die ze aan het maken waren! Ik kan een paar vingers van een hand missen om mijn artistiek ware schrijfdiscussiemakkers te mogen tellen: dat zijn degenen die in mijn teksten mogen krassen, gummen, veranderen, en in wier teksten ik dat van mijn kant mag doen – en dat vindt nooit anders plaats dan strikt onder vier ogen.

Aan wetenschappelijk onderzoek of experimenteel werk doet de kunstenaar evenmin. Hij bouwt niet weldoordachtig en systematisch voort op wat voorgangers en tijdgenoten als vaststaand hebben ontdekt of publiekelijk verantwoord hebben aangetoond en bewezen. Sowieso ontbreekt het hem, zeker in onze tijd met haar miljarden aardbewoners, aan de tijd en mogelijkheid om al die publicaties van zijn vakgenoten bij te houden. Praktiserend interesseert hij zich nauwelijks of niet voor wat kunst- en literatuurwetenschappers als evolutionair-culturele ontwikkelingslijnen menen te zien. Veeleer plaatst hij daar forse vraagtekens bij. Want wat zou Cézanne van Picasso hebben gevonden? En zou Monet zich niet in zijn waterleliegraf omdraaien bij het zien van de vlekken van Sam Francis?

Kunstenaars gunnen de meesten van hun tijdvakgenoten, heimelijk of kennelijk, geen fijn plekje onder de zon. Ze willen licht en ruimte voor hun eigen werk. Vandaar dat er, zo niet expliciet dan wel impliciet, een voortdurende machtsstrijd tussen hen plaatsvindt. In tegenstelling tot het dier heeft de mens echter een historisch bewustzijn – anders zou hij überhaupt geen kunst maken –, en zo kan het gebeuren dat na een eeuw of wat, de kaarten anders worden geschud, dat een in zijn periode gevierd schilder als Cabanel als producent van poeha wordt gezien of dat een toentertijd miskendeling als Hölderlin nu, ondanks dat we in dürftiger Zeit leven, opnieuw in (een helaas nog steeds zeer gebrekkige) Nederlandse vertaling wordt uitgegeven. Maar het blijft een feit: levende kunstenaars discussiëren liever tegen dan met levende kunstenaars. Het lijkt een bestaansvoorwaarde van hun métier.

TAALBOEBOEKHOUDER

2011-12-04T16:39:00.008+01:00

Hugo Brandt Corstius zou ik niet durven en willen kwalificeren in bewoordingen zoals hij die wel eens heeft ingezet om een door hemzelf als te vernietigen opponent gekozen persoon het werk en leven met succes zuur te maken, zoals ‘kale, impotente carrièrewetenschapper’ en ‘verblinde vakidioot’, hoewel het ‘kale’ en het ‘verblinde’ in combinatie met ‘vakidioot’ Brandt Corstius toch al aardig typeren. Bovendien zal het mij uiteraard absoluut niet lukken hem zodanig te frustreren en de buitenwacht zo tegen hem op te zetten, dat hij het noodgedwongen voor gezien zal moeten houden met zijn charlatanerieën.

Deze boekhouder van de taal en vooral van het taalspel, heeft weer eens een boekje gepubliceerd. In Rijmlijm heeft hij eindrijmen verzameld uit zijn privézoldercollectie gedichtenbundels, met de bedoeling er de achterhaaldheid en onnozelheid van te laten zien. De onnozelheid van eindrijmen, wel te verstaan. Ik zie er namelijk vooral de zelfingenomen onnozelheid (of onnozele zelfingenomenheid – wat op hetzelfde neerkomt) van Hugo Brandt Corstius in. Luister maar eens naar dit radiogesprek met hem erover. En luister daarbij vooral goed.

Je hoeft alleen maar W.H. Auden of Joseph Brodsky te hebben gelezen (van beiden zowel beschouwingen over poëzie als poëzie zelf) om onmiddellijk te beseffen dat Hugo Brandt Corstius’ weerzin tegen eindrijm niets te maken heeft met enig inzicht in of affectie met poëzie als literaire vorm. De man is gewoon monomaan dol op boekstaven.

Hebt u inmiddels geluisterd? En hebt u het gehoord, dat ‘ververschijnsel’, dat ‘kreegkreeg’, dat ‘achachterin’, onder meer? En die afrem- en bijstuurtrucjes om net uit het gehakkel te blijven? Het kan nauwelijks anders of het moet Brandt Corstius’ stotteronderdrukkingsnood zijn die hem zo gebeten heeft gemaakt op het verschijnsel eindrijm. Van nature of nurture stotteraar, is hij als de dood voor herhaling. Herhaling als mogelijk dwangmatig ogende vorm, wel te verstaan. Want met artistieke inhoud en zin heeft dit, nogmaals, niets van doen. Hugo Brandt Corstius verdoezelt, verpakt en verkoopt op deze manier simpelweg - prima woord hier - zijn eigen psychisch mankement.

Meestal heb ik geen enkel probleem met stotteraars. Wanneer Vladimir Nabokov in een vraaggesprek over Lolita stottert, vind ik hem zelfs innemend. Van deze boekstavende, kale stotteraar echter vind ik dat hij zijn grote mond over anderen zou moeten houden.

DE KAARTEN VAN JOHN SHADE

2011-11-27T13:01:00.004+01:00

Eigenlijk had Vladimir Nabokov de dichter John Shade eerst diens lange gedicht Pale Fire onafhankelijk moeten laten publiceren, om het pas nadien, van een voorwoord en noten voorzien door meneer Kinbote, als integraal onderdeel van de ‘roman’ met de gelijknamige titel te presenteren.

Als we Brian Boyd mogen geloven – en waarom zouden we dat niet: hij is wellicht de grootste Nabokovkenner – werkte Nabokov namens Shade aan het gedicht van eind november 1960 tot begin december 1961, om het als Shade’s werk in de roman te antedateren tot drie weken in juli 1959. De roman Pale Fire verscheen in 1962. Misschien had de auteur, die inmiddels al een aantal jaren geafficheerd werd als de schrijver van Lolita, dus een jaartje moeten wachten en zijn dichter John Shade eerst onafhankelijk van hem de wereld in moeten sturen.

Meteen denk ik echter ook aan allerlei ‘maars’. Boyd kan gestaafd beweren dat Nabokov die bepaalde tijd aan dat gedicht heeft zitten werken, maar het kan niet anders of hij heeft tegelijkertijd aan Kinbote’s voorwoord en noten gewerkt. Ja, het is zelfs onwaarschijnlijk dat Kinbote’s commentaar geen invloed op het gedicht heeft gehad. Ik stel me zoiets voor als wanneer je eerst een recensie over of analyse van een tekst (gedicht, verhaal, doet er niet toe) schrijft, om daarna pas die tekst te gaan schrijven. Ongetwijfeld zal het een wisselwerking zijn geweest, maar ik bedoel, het omgekeerde had dus ook gekund.

En wat wanneer er ‘echte’ besprekingen of analyses van het onafhankelijke gedicht zouden zijn verschenen? Dan had Nabokovs Kinbote daar nauwelijks of niet met zijn eigen commentaar omheen gekund…

Maar nu is het dan alsnog gebeurd. John Shade, Pale Fire is als losse uitgave verkrijgbaar. Ik meen tevreden gegrinnik te vernemen van onder een grafplaat bij Montreux. Uiteraard kan niemand achteraf nog doen alsof zijn, laat staan Vladimir Nabokovs neus bloedt. Maar het spel is er niet heerlijker om, te meer daar het door Gingko Press aangeboden wordt in een heuse, prachtig vormgegeven spelletjesdoos.

Deze doos bevat behalve het vier canto’s lange gedicht, een stapel systeemkaartjes van de soort dat in de roman wordt beschreven (en dat Nabokov zelf, zoals bekend, ook altijd gebruikte), geheel gereconstrueerd aan de hand van de aanwijzingen in de roman, plus nog een uitgave, getiteld Pale Fire – Reflections, met een essay van Brian Boyd (‘Pale Fire: Poem and Pattern’) en een essay van R.S. Gwynn (‘“And if my private universe scans right”: Pale Fire and Its Creative Context’).

Dit is een heel wat zinnigere, amusantere en interessantere uitgave dan die van The Original of Laura, de op wereldwijd commercieel succes weddende uitgave van Nabokovs flarden van en aantekeningen voor een (laatste) roman. (Nu verneem ik met mij instemmend, want ontevreden gebrom vanuit Montreux.) Niet alleen vielen de teksten op zich tegen, stelde het geheel literair gezien bar weinig voor, ook de vormgeving was nep fake, dus slecht gespeeld. De systeemkaartjes bijvoorbeeld zijn in die uitgave (net iets te klein en grijs van tint) op de pagina gedrukt en aan de randen geperforeerd, zodat de lezer ze van de pagina los zou kunnen maken – maar wie doet zoiets nu echt? De achterkant van die kaartjes zijn daarbij bovendien helemaal blanco, d.w.z. niet eens voorzien van de lijntjes die zo kenmerkend zijn voor dit soort systeemkaartjes. Op het perforatie-ideetje wordt in andere delen van de uitgave voortgeborduurd of -gestikt, zodat het geheel de indruk maakt van zo’n kledingstuk met overbodige stiksels. Enzovoort.

Bij de Gingko-uitgave gebeuren twee dingen tegelijkertijd. Enerzijds wordt het spel dat door Nabokov is opgezet verder gespeeld en dat helemaal volgens de Nabokoviaanse regels, met diens en Shade’s kaarten. Anderzijds is het opeens stukken makkelijker om dat gedicht nu eens onafhankelijk van die academische frust Charles Kinbote te lezen. En dan valt meteen weer en dus des te meer die prachtige opening op, met de vogel die zich tegen zijn fictie dood vloog en met die geweldige, schitterend waargenomen reflecties van binnen en buiten, heen en weer:

I was the shadow of the waxwing slain

By the false azure in the windowpane;

I was the smudge of ashen fluff – and I

Lived on, flew on, in the reflected sky.

And from the inside, too, I’d duplicate

Myself, my lamp, an apple on a plate:

Uncurtaining the night, I’d let dark glass

Hang all the furniture above the grass,

And how delightful when a fall of snow

Covered my glimpse of lawn and reached up so

As to make chair and bed exactly stand

Upon that snow, out in that crystal land!

Vladimir Nabokov, Pale Fire, A Poem in Four Cantos by John Shade, Gingko Press, Berkeley, USA, isbn 978-1-58423-431-9

THOMÉSE & ATOMESE

2011-11-13T18:25:00.017+01:00

Vanmiddag keek en luisterde ik naar enig gebabbel over de al dan niet fnuikende rol van reclame of marketing voor het literaire boek. In het programma Buitenhof zat gespreksleider Peter van Ingen aan tafel met aan zijn rechterhand auteur P.F. Thomése, en aan zijn andere hand Podiumuitgever Joost Nijsen en een schrijver met opvallend veel inkt in zijn hals.

(http://beta.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1115918; het item begint op ca. 33 minuten.)

Thomése herhaalde enkele bewerende zinnen uit de tekst van de Albert Verweylezing die hij op 27 oktober j.l. in Leiden hield. En hij merkte op dat reclametaal altijd leugens vertelt. Ik was het met Thomése eens, zoals ik het ook eens was met wat hij in Leiden vertelde en zoals ik het wel vaker met hem eens was wanneer hij acte de présence gaf in een praatprogramma op televisie. Maar net als bij die andere gelegenheden, had ik de indruk dat hij uiteindelijk vermeed te zeggen wat uiteindelijk gezegd zou moeten worden. Ik vermoed dat het met schaamte te maken heeft. En als dat zo is, is dat op zich al iets prijzenswaardigs in dürftiger Zeit. Schaamte over het feit dat hij daar dan toch weer is komen opdraven en braaf probeert geen oneliners te debiteren terwijl hij, gezien de immer beknopte zendtijd, daar nauwelijks of niet aan kan ontkomen. Schaamte omdat hij deelneemt aan culturele fenomenen als talkshows, waarvan ik vermoed dat zijn boeken zich er expliciet of impliciet juist sterk, wie weet zelfs radicaal tegen afzetten. (Nogmaals een vermoeden dus, want ik moet, al dan niet tot mijn schande, bekennen geen kenner van Thoméses romans te zijn.) Met andere woorden: op het moment dat hij zelf deelneemt aan wat in zijn ogen niets anders dan banale reductie is, verraadt hij niet zozeer zichzelf - in dat opzicht vallen er nog wel allerlei vermakelijke morele spagaatjes te maken -, maar zijn werk. En dáár zit Thomése volgens mij mee. Het is hem aan te zien, die schaamte tegenover zijn eigen werk, wanneer hij daar weer eens zit om in de periferie van zijn waarneming een televisieregisseur guillotinegebaren vanwege tijdsoverschrijding te moeten zien maken. Een schrijver mag misschien gezin en vaderland verraden, maar niet (de intenties van) zijn eigen werk – die gedachte doorklieft voortdurend, erger nog dan de cut-gebaren van de vloerregisseur, Thoméses brein en hart, veronderstel ik, hopelijk juist.

DIT NOG, OOK DIT

2011-11-12T11:41:00.004+01:00

Essays over poëzie en proza:

Athenaeum-Polak & Van Gennep

Verschijnt maart 2012.

Omslag: Monique Gelissen

216 blz.

Essays over Edgar Allan Poe, Willem Elsschot Louis Paul Boon, J.C. Bloem, Vasalis, Jan Hanlo, W.H. Auden, Gerrit Kouwenaar, Willem Frederik Hermans, Huub Beurskens.

HANS DE WIT IN DIEPENHEIM

2011-11-11T15:04:00.004+01:00

Bij de expositie van tekeningen van Hans de Wit in Drawing Centre Diepenheim (t/m 7 december):

Zesde Tekeningencahier, geheel gewijd aan Hans de Wit,

met teksten van Huub Beurskens (poëzie), curator Arno Kramer, Londense galeriehouder John Marchant.

ESSAY OP TERRAS

2011-11-02T17:34:00.000+01:00

Vanaf heden te lezen op de site van het literaire tijdschrift Terras:

mijn hybride essay 'The Planet Rocks'.

NEDERLANT LEESD

2011-10-29T15:45:00.025+02:00

Op Brieven uit Mosanje, weblog van Wiel Kusters, las ik een voor alle betrokkenen pijnlijk stukje over de 'lofrede' die Ronald Giphart afleverde voor de CPNB-uitgave van Het leven is vurrukkulluk. 'Een ongeïnspireerd woordje vooraf, dat bij Camperts roman,' aldus Kusters, 'zelfs als nawoord had misstaan.'

Welnu, in de scholiereneditie vormt dat tekstje van Giphart precies het nawoord.

Uitstekend lesmateriaal: amper vier pagina's vol stilistische fouten en onhandigheden. Daar kunnen scholieren lekker mee aan de gang, dunkt me.

Wiel Kusters wijst al op enkele in het oog springende stupiditeiten. Ik vermoed dat hij Gipharts stilistisch onvermogen daarmee voldoende aangetoond acht. Terecht. Toch is het schier onmogelijk de verbijstering te verzwijgen over al die andere krommiteiten en vooral over degenen die gemeend hebben deze in miljoenvoud te moeten vermenigvuldigen.

Derhalve nog wat staaltjes - zonder uitputtend te zijn:

- 'raakte ik begeesterd door literatuur': begeesterd voor wat? Ik neem aan voor literatuur.

- 'onderscheidden we ernstige schrijvers (...) en humoristische schrijvers': en? Suggesties: onderscheidden we tussen of maakten we onderscheid tussen (...) en (...).

- 'En toen kwam er een avond die - zonder al te pathetisch te willen klinken - levensbepalend was': curieus en als zodanig ongetwijfeld levensbepalend: een avond die niet al te pathetisch wil klinken...

- 'Campert bedwelmde (...) toehoorders met zijn poëzie': alle reden om 112 te bellen.

- 'zou', 'zouden', 'zou', 'zouden', 'zou', 'zou', 'zouden': binnen zes opeenvolgende zinnen.

- 'gebeurde er iets dat ik heb gekerfd in de holster van mijn Campert-hoogtepunten': ervan afgezien dat 'dat' beter 'wat' had kunnen zijn: wie deze beeldspraak meent te begrijpen mag direct door naar de psychiater.

- 'Op de Belgische schrijvers na sliepen we allemaal in hetzelfde hotel in Antwerpen': Giphart moet zelf hoognodig op consult, bij een oogarts of een shrink of bij beiden, want vier regels eerder noteert hij slechts 'een Belg' in dat gezelschap. Sowieso, 'allemaal': welgeteld gaat het om zes schrijvers, 'een kleurrijk gezelschap', want behalve uit Campert en Giphart bestaande uit 1 Amerikaanse, 1 Brit, 1 Française (en dus die ene Belg). '(...) sommige buitenlandse collega's (moesten) de volgende ochtend vroeg vertrekken': twee dus, want 1 kan geen meervoud zijn en alle drie samen kunnen ze niet sommigen zijn. En dat allemaal in een hotellift, waarschijnlijk zo eentje met spiegels spiegelende spiegels, dus met een eindeloze menigte Gipharts die elk op hun beurt vol zaten 'met drank en nog meer drank'. Tja, dan krijg je dit soort dronkemansproza.

Kortom, niet alleen geschikt voor docenten Nederlands maar zeker ook voor docenten Maatschappijleer, deze 'lofrede'. Een pluim voor 's lands professionele leesbevorderaars.

PS Over literatuur en drankmisbruik gesproken: is Philip Freriks al eens voorzitter van een poëzieprijsjury geweest? Zo niet, dan dient hij bij de eerstvolgende gelegenheid als zodanig te worden benoemd, want na zijn beeldspraak in de inleidende alinea die hij schreef als 'ambassadeur van Nederland Leest', kan niemand met het lyrische hart op de juiste plek nog om hem heen:

'Het leven is vurrukkulluk is een roman als een welkomstdrankje. Met taal die tintelt in het glas en humor die bruist op de tong.'

PS II Over bezopen gesproken:

bezopen is het toch ook dat mensen niet alleen in groepsverband maar ook nog eens bloot buiten moeten zitten lezen, en dat om deze tijd van het jaar? Zoals hier om de ene hoek, direct voor het raam van een van de klaslokalen van de 'zwarte' katholieke basisschool Sint Barbara, terwijl om de andere hoek de Candyclub (bij mijn weten een onschuldige naaktleesclub met privécabines) op last van de gemeente is gesloten...

BEURSKENSBYRDSBACH

2011-10-24T22:08:00.007+02:00

Vijftien was ik, toen ik met Sinterklaas een pick-up kreeg (aan te sluiten op de radio) en daarbij om te beginnen drie singles had mogen uitkiezen. Dat waren: The Who, A-kant - My Generation, B-kant - Shout and Shimmy, The Rolling Stones, A - Get Off of My Cloud, B - I'm Free en The Byrds, A - Turn! Turn! Turn!, B - She Don't Care About Time. Dat laatste was geschreven door Gene Clark en het bevatte een gitaarsolo van Roger McGuinn, gebaseerd op een koraal van Johann Sebastiaan Bach. Dat herkende ik toen meteen (bedenk ik nu tot mijn verbazing; maar ik had Bach gezongen als sopraan in het knapenkoor van het Augustijner Sint Thomascollege) en ik vond het fascinerend en prachtig. Bach als popmuziek en pop als Bach. Zo cultuurbarbaars was my g-g-generation niet!!

Veel later kwam een en ander samen in een gedicht, zowel de tekst van Gene Clark in het Byrdsnummer als de tekst van Salomo Franck in Bachs Herz und Mund und Tat und Leben: 'Hart en mond en daad en leven', opgenomen in de bundel Eigenlijk heb je alles al, 2008.

Hieronder op een rijtje:

Hart en mond en daad en leven

Om geen tijd geeft mijn vriendin zolang ik

haar ken, heel mijn leven, met me onderweg,

door onderdoorgangen, over trappen op en af,

naar de ultiem witte kamer van mijn zwakke hart.

Niets verlangt ze van me, zelfs niet dat ik naar

haar verlang. Ik kan dus wil ik niet anders. Nu

eens is haar haar donker los en lang, dan weer

met krullen blond. Almaar verandert ze van naam

en mond. Soms valt haar beeld met dat van iemand

samen die ook u zou kunnen kennen. Zo blijft ze me

vervullen en blijf ik verhullen hoe ik me voorstel dat

ze aldoor als door zomerwarm mul bospadzand naast

me gaat of in een ondergrondse bij me staat. Ze kent

tijd noch goed of kwaad, terwijl het gevlinder in mijn

maag al gevorderd is tot borstgeknaag. Verstokking

kan de machtigste verblinden, maar deze vriendin,

dat is zeker, zal me laven als ik ziek en droevig ben,

zij heeft de gebenedijde gave om mij, voldragen en

volbracht, in zich mee terug te dragen naar de dag

dat haar ultiem witte kamer geen daad verwacht.

BEYONCÉ DANST ROSAS

2011-10-23T22:01:00.000+02:00

Met instemming gelezen over Beyoncé en De Keersmaeker: Johan Sanctorum op Alphaville.

PETITIE TROPENMUSEUM

2011-10-23T21:04:00.003+02:00

Qua Nederlands is de tekst ervan helaas abominabel, desondanks kan het geen kwaad alles in het werk te stellen en dus ook dit staaltje stilistisch onvermogen te ondertekenen om staatssecretaris Ben Knapen te laten struikelen en het Tropenmuseum overeind te houden:
http://petities.nl/petitie/hou-het-tropenmuseum-open

Zie ook de site van het Tropenmuseum en mijn eerdere bericht over de kwestie.

DE MOBILISATIE VAN ARCADIA

2011-10-22T13:45:00.001+02:00

Kreta, Tweede Wereldoorlog

Verschenen:

Stefan Hertmans, De mobilisatie van Arcadia, essays

VOURLIOTES

2011-10-21T20:25:00.000+02:00

SCHRIKBEELDEN TEGEN BEN KNAPEN

2011-10-13T14:03:00.014+02:00

Het wordt hoog tijd dat alle schrikbeelden, amuletten, bocio's, bezweringssculpturen in de collectie van het Tropenmuseum gezamenlijk in actie komen tegen Ben Knapen. De huidige staatsecretaris van ontwikkelingssamenwerking heeft aangekondigd dat de subsidiëring van het Koninklijk Instituut voor de Tropen met ingang van 2013 helemaal wordt afgeschaft. Dat betekent acuut levensgevaar voor het Tropenmuseum, inclusief de bibliotheek en het theater - en vergeet dat monumentale, historisch veelbetekenende gebouw niet!
Volgens Knapen is de bezuiniging op het gebied van ontwikkelingssamenwerking (leve het eufemisme!) de belangrijkste reden voor stopzetting van de geldstroom; het Tropenmuseum wordt voor het grootste deel betaald uit het budget voor ontwikkelingssamenwerking.
Terwijl ik denk dat door de bezuiniging op ontwikkelingssamenwerking de (financiële) steun voor het belang van het Tropenmuseum juist alleen zou moeten toenemen, want als je ergens iets kunt leren en begrijpen van andere culturen, van hun tradities en hun positie in de wereld van nu, is het wel daar (of hier) in Amsterdam-Oost!
Maar die gedachtegang zal wel Hottentots zijn voor deze hotemetoot die al ruimschoots bewezen heeft fantastisch te kunnen samenwerken waar het de ontwikkeling van cultuur betreft: was hij immers niet het PCM-genius achter de val van uitgeverij Meulenhoff en vertrok hij na gedane arbeid niet met een premie van 1,5 miljoen?

Het Tropenmuseum is en blijft van ons, van Amsterdammers en van Nederlanders, én van al die mensen uit al die andere culturen, en niet, nooit van Ben Knapen en zijn cultuurbarbaarse consorten.
Ik geloof niet in geesten. Toch loop ik zo meteen door het Oosterpark naar het Tropenmuseum om daar te proberen de nodige invloed uit te oefenen op zowel bezwerings- als wraakgoden, -godinnen en -demonen. Want ik geloof nog minder in het algemeen nut en altruïsme van de belangen van meneer Knapen.

AN OTHER WAY OF LOOKING AT STEVENS

2011-10-09T12:17:00.014+02:00

In zijn verzameling The Poetry of Birds (Viking 2009, Penguin Books 2011) heeft Simon Armitage uiteraard ook ‘Thirteen Ways of Looking at a Blackbird’ opgenomen, en wel onder het specieskopje ‘Red-winged Blackbird’. Bij de vaststelling hiervan ging een kleine schok door me heen, samengesteld uit zowel verbazing, gêne als opwinding. Tot dan had ik bij het lezen van en in de herinnering aan Stevens’ dertiendelige gedicht altijd onze, mijn eigen merel voor ogen gehad, Turdus merula, in het bijzonder het zwarte mannetje met, zeker in de winter, die gele snavel en de gele oogringen. Daar zat hij met precies zo’n oog, meteen in nummer I:

Among twenty snowy mountains

The only moving thing

Was the eye of the blackbird.

Prachtig gezicht toch, met dat ultieme kleurkwantiteitscontrast?

Maar Armitage drukte me met de neus op de feiten: in het hele Amerikaanse gebied, van Vuurland tot in Canada komt Turdus merula helemaal niet voor… En Wallace Stevens woonde in Connecticut: daar kan hij dus nooit en te nimmer mijn, onze Euro-Aziatische merel hebben waargenomen. Wat dan wel? De roodvleugelige blackbird, Agelaius phoeniceus, die helemaal geen familie is van die zanger bij ons… Het mannetje heeft ook geen gele oogringen, zijn ogen zijn… zwart. Wat hij daarentegen wél heeft: felrode vleugelepauletten met eronder een lichtgele vleugelstreep. Dat rood is vooral goed te zien in zijn vlucht en als hij, de polygamist, zich voor vrouwtjes zit uit te sloven. Bovendien is onze Europese merel nogal solitair, terwijl die Amerikaan veeleer op spreeuwachtige wijze van zwermvorming houdt. (Agelaios = troep, kudde, zwerm vormend.)

Weg of op zijn minst in de war, mijn lectuur van jaren en jaren! Dus opnieuw en nogmaals en nogmaals de ‘Thirteen Ways of Looking’ doorgenomen. Het lukt me nog maar steeds niet om het geel weg te krijgen uit nummer I. Wel zie ik, met wat goede wil, nu een troep vliegen in X:

At the sight of blackbirds

Flying in a green light

Even the bwads of euphony

Would cry out sharply.

Eveneens in XI:

He rode over Connecticut

In a glass Coach.

Once, a fear pierced him,

In that he mistook

The shadow of his equipage

For blackbirds.

Dat karakteristieke rood van de Amerikaanse vleugels echter zie ik, merkwaardig genoeg, nergens terug. Of het moet zijn in X, want wat is de complementaire kleur van groen? Maar dat is wellicht al te ver gezocht en te zeer bedacht. (Hoewel ik merk dat ik, nu ik het eenmaal zo heb gezien, moeilijk nog anders kan…)

Inmiddels kijk ik, Stevens her- en herlezend, al op veel en veel meer dan dertien wijzen naar, ja, naar wat? Naar een merel?

In zijn Systema naturae, zo vind ik ergens, classificeerde Linnaeus de Amerikaanse vogel met de rode epauletten als Oriolus phoeniceus. En opeens zie ik nog of weer iets anders! Wanneer die vogel nog steeds zo, dus oriool of iets dergelijks had geheten, zou Stevens nooit ‘Thirteen Ways of Looking at an Oriolus’ hebben geschreven.

Dít was zijn ontbrandingswoord:

Blackbird.

KOMRIJ EN DE WINTERVAZALLINE

2011-10-07T11:13:00.007+02:00

'Voor je het weet is het winter,' moet Gerrit Komrij gedacht hebben, 'laat ik alvast likjes vazalline smeren op de serviele literatuursmoeltjes van degenen die me buigend toeknikken, en de weinig buiglustige schraalhanzen die me hun rug toekeren en passant een trap in die rug geven.'
Dit, en niets anders, is het verhaal dat hij zelf ophangt achter zijn geschamper over "'verhaal' als het nieuwe modewoord", dat de schijn moet wekken snedige kritiek te zijn.
Ja, hij blijft bij de tijd, deze Fakebookman, dat moet gezegd.

BEGINOKTOBERPARK

2011-10-02T12:19:00.006+02:00

ROGGEMAN REVISITED

2011-10-01T14:37:00.006+02:00

Lezing te houden op 9 december a.s. tijdens een studiedag over het werk van Willy Roggeman; Studiecentrum voor Experimentele Literatuur, Universiteit Gent.

Kennismaking met het werk van Willy Roggeman rond mijn twintigste betekende kennismaking met een literatuurbenadering die geheel, en wel op intrigerende wijze afweek van de in de Nederlandse literatuurbeschouwing gangbare opvatting, alsmede kennismaking met auteurs over wier bestaan me op de middelbare school praktisch niets was verteld: Georg Trakl, Gottfried Benn, Carl Einstein, Else Lasker-Schüler, Robert Musil, Franz Kafka, Rainer Maria Rilke, René Gysen, Paul Valéry… Hoe clichématig het ook klinkt, er gingen werelden voor me open. Gretig las ik Roggeman en diens auteurs. Het lukte me zelfs, nog als student aan de kunstacademie, met Roggeman in contact te komen, met als gevolg een jarenlange correspondentie met een frequentie van vrijwel wekelijks een (allesbehalve korte) brief van zowel hem als mij. Eveneens clichématig maar net zo evident is het feit dat daar op een gegeven moment een vrij abrupt einde aan moest komen en ook gekomen is: noem het de noodzakelijke vader- of leraarmoord. Kennelijk moest ik me van Roggemans dictaat bevrijden.

Sindsdien (een paar decennia) las ik nauwelijks of niets meer van hem. Zijn boeken verdwenen in een van de rijen achter de voorste in mijn boekenkast. Inmiddels haal ik ze daar weer vandaan, een voor een, te beginnen met de boeken van toen die ‘het deden’, zoals Het zomers nihil en, naderhand, De goddelijke hagedisjes en – ik schreef er bij verschijnen in 1980 nog een paginagroot stuk over in De Volkskrant – Lithopedia. Benieuwd naar een Willy Roggeman revisited.

BALPENWAPEN

2011-10-01T10:55:00.009+02:00

Op een van zijn weblogs gaat Fabian Stolk, docent Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Utrecht, in op een NRC-bespreking door Guus Middag van gedichten van Ellen Deckwitz, dat wil zeggen, op wat naar aanleiding van de regels 'Hij knikt, gelooft niet/dat er in mijn ballpoint/ook een kogel zit' door Middag wordt gezegd: 'Het is een geweldige vondst voor een schrijver om bij dat balletje aan een kogel te denken.'
Fabian Stolk bedenkt, origineler, dat de balpen in het Duits 'Kugelschreiber' heet en dat ook in Nederland een tijdlang het woord 'kogelpen' werd gebruikt. Kugelschreiber of kogelpen: dat zijn natuurlijk al geen vondsten meer, maar cadeautjes op zich voor wie wil zeggen en laten zien dat ook schrijven verwonden of zelfs doden kan. (In het Duitse taalgebied hoogstwaarschijnlijk al lang een resoluut te weigeren clichécadeautje.)
Ik geniet van dit soort gevlooi en kommaneukerij, en doe er graag aan mee. Maar het is daarbij ook oppassen. We zoeken al gauw te ver, d.w.z. te veel in talige en filosofische regionen, zonder te zien dat down to earth iets anders voor de hand en het oprapen ligt. Zie bijvoorbeeld het volgende bericht: 'Zwaargewond na schot balpenwapen'.

Overigens vind ik de geciteerde gedichtregels, die nog het meest weghebben van een regeltje proza dat in drie stukjes is geknipt, niet bijster schotvaardig. Maar ik ken hun context niet.

BOEKENBONNENHONORARIUM

2011-09-16T23:03:00.005+02:00

Wat te denken van het volgende? Van de uitgeverij van de Poëziekalender 2012 kreeg ik niet alleen een bewijsexemplaar toegestuurd (vanwege vier erin opgenomen door mij vertaalde gedichten), maar in hetzelfde pakketje zaten ook 4 boekenbonnen van elk 20 euro, met daarop het hoofd van Adriaan van Dis (ooit kind aan huis, nu auteur van een concurrerende uitgeverij, een aantal Herengrachthuisnummers verderop). Het is de eerste keer dat mijn honorarium niet op mijn bankrekening wordt bijgeschreven, zodat ik het, zoals het hoort, aan de belastingdienst kan opgeven. Het is eveneens de eerste keer dat ik van zo’n honorarium niet bijvoorbeeld ergens kan gaan eten, maar gedwongen wordt bedrukt papier ervoor te consumeren.

Ik denk er het uwe van.

(Zie ook: een vorig ‘wat te denken van het volgende’)

STIJFKOPPIG LEZEN

2011-09-08T20:21:00.001+02:00

De meeste schrijvers van wie ik boeken lees ken ik niet en van hun privéleven ben ik nauwelijks of niet op de hoogte. Dat is ook niet nodig om hun boeken te lezen. Als lezer ben ik in grote mate autonoom.

De meeste lezers van mijn eigen boeken ken ik ook al niet. Dat geldt eveneens voor de meeste besprekers van mijn boeken. Ik oefen persoonlijk geen invloed op hen uit. Een lezer of een lezende bespreker heeft het recht mijn boeken te interpreteren zoals hem of haar dat goeddunkt.

Maar helemaal waar is dat geloof ik toch niet, want heeft zo’n lezer niet tegelijkertijd de plicht (hoewel op verwaarlozing ervan geen sanctie staat) het boek in kwestie ook recht te doen?

Soms komt het voor dat ik een lezer of een lezende bespreker wél persoonlijk ken, de ene natuurlijk wat beter dan de andere. Wat let me dan om privé op diens analyse en interpretatie te reageren, me zelfs in te laten met een discussie erover, zeker wanneer ik veronderstel dat hij of zij welwillend is en de allerbeste bedoelingen met mijn boeken heeft? Natuurlijk is een schrijver zelf ook ‘maar’ een lezer van zijn eigen werk. Als het, in mijn optiek, goed is, is hij echter wel een gespitste lezer, hij is immers degene die het boek voor alle andere lezers tevoorschijn heeft gelezen…

In februari 2009 verscheen in het tijdschrift Dietsche Warande & Belfort een stuk van Hugo Bousset waarin hij analyserend inging op mijn in 2008 verschenen roman Kid. Uiteraard voelde ik me vereerd dat Bousset mijn werk de moeite waard achtte om het in positieve zin te bespreken. Maar in meerdere opzichten deden zijn analyse en interpretatie het boek geen recht. Integendeel. Bousset miste namelijk finaal de clou.

Ik besloot hem hierover een brief te schrijven. Op 4 maart 2009 schreef ik hem onder meer: ‘Jammer vind ik het bovendien dat je duidelijk bent blindgevaren op wat die schijnbaar alwetende verteller(s) je heeft (hebben) voorgeschoteld, waardoor je ervan uitgaat dat de oude man die in het eilandhospitaal sterft, de werkelijke, d.w.z. genetische vader van Kid is. En zoals je in Kid ook klakkeloos de moordenaar van Axel ziet. Je veroordeelt die man zonder gedegen onderzoek en een eerlijke rechtzaak!’

Bousset zag slechts keurige parallellen tussen het verhaal van Abraham en Isaäk uit de Bijbel en gebeurtenissen tussen vader(s) en zoon(s) in onze tijden, wellicht ernstig misleid door zijn eigen voornemen die onder de noemer ‘In de naam van de vader’ te vinden in een boek van mij en een boek van W.G. Sebald. (Al jaren schrijft Bousset duobesprekingen onder volgens hem gemeenschappelijke predicaten.)

Het is hier niet de plaats om de relatiekwestie in het boek in detail uit de doeken te doen, maar wat Bousset door zijn fixatie op die parallellen niet in de gaten kreeg (want zulke zaken zitten vrijwel altijd in de periferie, daar moet je geen stijve nek, maar een beweeglijk hoofd voor hebben) is dat Kid niet de genetische zoon is van de vader die hem opvoedt en uiteindelijk verstoot. We weten uit het boek Genesis dat Abraham het met Hagar deed om in godsnaam, als ik het zo mag zeggen, een zoon te krijgen, aangezien zijn vrouw Sara voor eens en altijd onvruchtbaar leek. In mijn boek heeft echter de vrouw het (heimelijk) met een andere vent gedaan om zo haar onvruchtbare wettige echtgenoot alsnog een zoon te bezorgen… Dát en niets anders zou de conclusie van een alerte lezer moeten zijn. De sporen ervoor zijn te vinden binnen de roman. Vervolgens zal die lezer ook spoedig een vermoeden krijgen over de identiteit van de ware, dus genetische vader. Met andere woorden: in plaats van dat Kid parallel loopt met het bijbelse Abrahamverhaal, zet het dit juist op zijn kop, ontwikkelt het zich er dwars tegenin!

Bovendien levert het boek er niet alleen geen enkel bewijs van dat Kid uiteindelijk zijn eigen zoon Axel doodt, zoals gezegd, er kan en mag zelfs niet worden geconcludeerd, zoals Bousset doet, dat deze Axel om het leven is gekomen!

Hoe had anders nadien ook het verhaal ‘De middagwandelaar’ (opgenomen in Dieman) als uitloper van de roman Kid geschreven kunnen worden…? Maar dit terzijde.

In de antwoordbrief die ik van Hugo Bousset kreeg beroept hij zich vriendelijk maar halsstarrig op zijn autonomie als lezer: hij had de roman nu eenmaal op die manier gelezen, hij had er precies dit en niet iets anders in gelezen, en daar moest het bijgevolg bij blijven.

Het zou ook bij een privécorrespondentie over de kwestie zijn gebleven, ware het niet dat zojuist een essaybundel van Hugo Bousset is verschenen, Vurige tongen, waarin het stuk van tweeëneenhalf jaar geleden is opgenomen en wel inhoudelijk ongewijzigd. Dat maakt het even pijnlijk als noodzakelijk voor mij het stuk nu publiekelijk als ondeugdelijk te etiketteren. Zonder dat ik dit uitvoerig argumenterend en bewijzend wil doen; dat lijkt me veeleer een dankbare zaak en taak voor een literatuurwetenschapper die nog om enig aardig werk verlegen zit. Ik wil hier met één voorbeeld van Hugo Boussets stijfkoppige en dus navrant nalatige lectuur volstaan.

Het betreft niet eens de lectuur van Kid, maar die van het Oude Testament. De analyse van de roman moet dan nog beginnen!

Vurige tongen, pagina 100: ‘Beurskens (…) gebruikt als leidmotief “Hier ben ik” (Genesis 22), de woorden die God spreekt tegen Abraham, die zijn zoon Isaäk moet offeren.’

Genesis 22,1-2: ‘Hierna gebeurde het dat God Abraham op de proef stelde. Hij zeide tot hem: Abraham, en deze zeide: Hier ben ik.’

HOOIWAGENS EN EEN IK - over Bonita Avenue

2011-08-30T21:45:00.004+02:00

Peter Buwalda leerde ik kennen in mijn tijd als redacteur van De Gids. Als ik me goed herinner was een essay over Bruno Schulz zijn eerste bijdrage aan het tijdschrift: een fraai, gedegen en vooral stilistisch prima stuk. Een aardige jongen ook, Peter Buwalda. Nadien leverde hij De Gids beschouwingen over het werk van onder meer Philip Roth, Norman Mailer en Antonio Tabucchi. Na mijn redacteurschap het persoonlijke contact kwijtgeraakt. Toen ik vorig jaar vernam dat er een dikke roman van Buwalda’s hand was verschenen, twijfelde ik er geen tel aan: dat boek zou op zijn minst taaltechnisch prima geschreven zijn. Het heeft een tijdje geduurd voordat ik de gelegenheid vond om Bonita Avenue te lezen. Dat ik me tijdens mijn lectuur niet blijk te hebben vergist, wekt bijgevolg geen verbazing. Gave, heldere zinnen, sterke beelden, scherpe observaties met de taal daarbij als gereedschap, waar nodig gedegen gedocumenteerdheid (of de schijn/fictie ervan). De auteur is er al ruimschoots en terecht om geprezen. Dat hoef ik dus niet nog eens over te doen. Derhalve kan ik beter en wil ik liever even mierenneuken.

Het zijn altijd weer die verdomde insecten waar schrijvers mee zitten klooien, zelfs als ze (Bonita Avenue pagina 44) de heer Nabokov zelf binnenboord menen te moeten halen. BN pagina 200: ‘Het krassen van krekels’, midden op een warme dag in Los Angeles. Cicaden moeten dat zijn geweest, geen krekels! BN pagina 323: ‘Het raam boven zijn bureau stond dwars op het kozijn, er struikelde een hooiwagen naar binnen. Aaron draaide zijn bureaustoel mee met het insect’: had die hooiwagen misschien twee poten verloren? Hooiwagens (Opiliones) hebben acht poten, zijn geen insecten, maar geleedpotigen, behorend tot de spinachtigen. Op pagina 327 ‘klapwieken’ muggen… Een pagina eerder (en nog ergens) zouden er kokospalmen in Los Angeles moeten staan: palmen zat daar, maar een kokospalm zou er alleen maar verpieteren. Op pagina 253 lees ik: ‘Enschede is [na de vuurwerkramp – HB] een salamander die zijn staart heeft verloren.’ Ook hier loopt een en ander door elkaar, vermoed ik: de salamander als symbooldier dat het vuur kan weerstaan en de verwisseling van salamanders (amfibieën) met hagedissen (reptielen) die hun staart kunnen loslaten als ze eraan worden beetgepakt. Ook op andere gebieden zijn er her en der inconsistenties aan te treffen. Zo is er een envelop bezorgd die een dildo bevat. De vrouw des huizes merkt op dat die envelop niet door de post maar door de afzender zelf moet zijn bezorgd, aangezien hij niet is gefrankeerd. Naderhand is het dan blijkbaar toch nog een ‘gefrankeerde dildo’ (pagina 460).

Foutjes die bij een volgende druk (achtste, negende?) simpel zouden kunnen worden hersteld. Of zijn het geen foutjes? Wel. Ze zijn te onopzichtig en te zeer bijzaak binnen het verhaal en de plot om opzettelijk aangebracht te zijn (zoals vlinderkenner Nabokov dat wel eens deed: Humbert Humbert pijlstaarten ‘kolibries’ laten noemen, bijvoorbeeld). En Joni, die aan het woord is over die krekels op Bonita Avenue, zou simpelweg ook beter hebben moeten weten, zoals elke Provençaal weet wat een cicade is en hoe en wanneer die te horen is in tegenstelling tot krekels, ze heeft namelijk ettelijke jaren van haar kindertijd ter plekke doorgebracht.

Dat die vraag over opzet toch in me opkomt, heeft te maken met iets waarover ik tot dusver in geen enkele beschouwing van het boek iets heb gelezen, al moet ik erbij vermelden dat mijn recensielectuur niet uitputtend is geweest. Vrijwel elke bespreker die ik las heeft het over drie hoofdfiguren, te weten Sigerius, de stiefvader van Joni, die Joni zelf en Aaron, Joni’s vriendje. Vervolgens heeft men het over drie standpunten van waaruit de verhalen convergerend tot één groot verhaal personaal worden verteld. Personaal wordt er inderdaad verteld in de hoofdstukken die de optiek van Sigerius en die van Aaron tonen (respectievelijk 8 en 7 hoofdstukken), maar niet in de Jonihoofdstukken: die zijn namelijk alle vijf gesteld in de ik-vorm! En dat kan, gezien het kaliber van Buwalda, beslist geen ‘foutje’ zijn, over het hoofd gezien door zowel de auteur als zijn redacteur…

Waarom ziet of signaleert, voor zover ik het heb kunnen nagaan, niemand dit? Voor mij maakt juist dit gegeven, en niet zozeer het plot of de schets van de hedendaagse zeden, het boek pas echt intrigerend… Wanneer alleen Joni het over zichzelf in de ik-vorm heeft, is zij daarmee dan niet de (zich inlevende of juist vertekenende, fictionaliserende) bedenkster van de optiek van de andere figuren? Is zij dan niet ook de vertelster van de andere 15 hoofdstukken? Is er dan in feite slechts één hoofdfiguur of figuur met een hoofd waarin zich alles (in opdracht van de schrijver uiteraard) afspeelt?

Dat is op zijn minst het overdenken en teruglezend checken waard: Bonita Avenue zou er als het ware van binnenuit door kunnen kantelen. Wie weet quasi compleet terug naar zijn auteur...

KUNSTENAAR OF TERRORIST

2011-07-24T14:38:00.007+02:00

Bij druilregen en een lage buitentemperatuur in de oogstmaand blader ik hapsnap lezend door een boek dat ik op mijn eenentwintigste voor het eerst las en dat toen indruk op me maakte zowel vanwege de uitspraken en formuleringen over het artistieke als met de erin genoemde namen van auteurs wier werk diende te worden geëxploreerd: Het zomers nihil van Willy Roggeman, dat besluit met de datering ‘Zomer 1965’.

Ik blijf hangen bij een van de eens door mij onderstreepte passages:

‘Het engagement van de kunstenaar is al even contradictorisch als de artisticiteit van de terrorist. Zodra de kunstenaar in het type geboren wordt, sterft de man van actie. Omgekeerd kan de daad niet uitgevoerd worden op artistieke basis. Zowel de terrorist als de kunstenaar kunnen zich van het menselijk tekort iets scherper dan de anderen bewust zijn, maar zij verdedigen zich op een tegenovergestelde wijze. Zij dagen uit door op een andere manier te vluchten. De ene forceert de daad om de bezinning te ontgaan, de andere zoekt de creativiteit van de bezinning om de daad te vervangen. En hun eigen gebaar zullen beiden overdrijven, provoceren; dat is de methode waarop zij het ene tekort door het andere opruimen.’

Ik lees dit terwijl alom lucht wordt gegeven aan de verbijstering over wat ene Anders Behring Breivik in Oslo en op een klein Noors eilandje heeft aangericht: de bomaanslag in het Noorse regeringsdistrict en het bloedbad in een jeugdkamp van de sociaaldemocratische regeringspartij. Intussen wordt duidelijk dat Breivik zijn actie zorgvuldig heeft voorbereid. Na de, we kunnen niet anders zeggen dan ‘geslaagde’ uitvoering ervan, heeft hij zich blijkbaar zonder verzet of poging om een einde aan zijn eigen leven te maken, aan de politie overgegeven. Breiviks advocaat heeft inmiddels verklaard dat zijn cliënt zijn daden ‘verschrikkelijk maar noodzakelijk’ acht. Uit het feit dat Breivik een manifest van 1500 pagina’s op het internet plaatste, met een laatste bijdrage gedateerd 22 juli 12.51 uur, luttele uren voor de autobomexplosie in Oslo, mag worden geconcludeerd dat hier allerminst een man in ‘een vlaag’ van verstandsverbijstering zijn vinger aan de afstandsontsteker en de trekker van zijn Glock en zijn machinegeweer heeft gehad.

Wat als dit alles niet werkelijk zou zijn gebeurd, maar wanneer het een speelfilm of een roman met dezelfde structuur, hetzelfde scenario, dezelfde ingrediënten zou zijn geweest (en dus nog zou zijn)? Een jaloersmakend concept voor een regisseur of romanschrijver. Ongetwijfeld zal er over niet al te lange tijd een speelfilm worden gemaakt of een roman worden geschreven die gebaseerd is op de gebeurtenissen van vrijdag 22 juli 2011 in Noorwegen, maar op auteursrechten van idee en script zal door niemand anders aanspraak kunnen worden gemaakt dan door Anders Behring Breivik.

Je zou ook kunnen beweren dat het optreden van Fjordman (sinds april 2007 een lemma op Wikipedia…) een performance of Aktion was. In artistieke zin? Hoe bloederig de Aktionen van iemand als Hermann Nitsch ook waren, menselijke slachtoffers zijn er nooit bij gevallen: ‘Er zijn geen grenzen in mijn kunst. Ik vind dat alles kunst kan zijn. Maar op een zeker moment zou je wel rekening moeten houden met de strafwet en je eigen geweten. Soms denk ik wel: “Dit kan ik niet verantwoorden, dat zou te veel ellende veroorzaken.”’ En ik geloof de man op zijn woord wanneer hij zegt: ‘Ik vind nog steeds dat mensen geen kwaad aangedaan moet worden.’

Een geblinddoekte man wordt gestenigd voor een doorgesneden stier terwijl diverse naakte mannen hem steken met gigantische speren en er bloed uit zijn mond spuit tijdens aktion 122 in het Burgtheater in Wenen in 2005.

Dus moeten we kunst daar afgrenzen, zó verstaan, dat ze ophoudt kunst te zijn zo gauw ze werkelijk echt wordt in plaats van kunst-matig te blijven en dat tevens impliciet van zichzelf te erkennen? (In die zin kan kunst ook nooit religie worden en vice versa.)

Dat komt dicht in de buurt van of zelfs overeen met wat Willy Roggeman in Het zomers nihil omtrent engagement en terrorisme heeft genoteerd. Ik blijf alleen nog haken achter Roggemans tweede zin: ‘Zodra de kunstenaar in het type geboren wordt, sterft de man van de actie.’ Wanneer hij daarmee bedoelt dat een mens, wanneer die eenmaal bezig is met het vervaardigen van kunst en dus in een artistiek maakproces zit, niet tot daden erbuiten zal overgaan, kan ik daarmee leven. In dat geval zal de kunstenaar bij elk nieuw kunstwerk opnieuw ‘geboren’ moeten worden. De vraag is wat Roggeman hier met ‘het type’ bedoelt. Meestal is hij daar uitgesproken in door onderscheid te maken tussen genotype en fenotype, waarbij het in het eerste geval grofweg gaat om het geheel van de erfelijk bepaalde en bij vererving doorgegeven eigenschappen, je zou ook kunnen zeggen, de mens als zodanig, en in het tweede geval om de individuele kenmerken en eigenschappen. In de mogelijkheid van het menselijk genotype als kunstenaar geloof ik niet, simpelweg al omdat dit het lijfelijke voortbestaan van de mens middels andere dan artistieke arbeid onmogelijk zou maken. Maar evenmin geloof ik in het menselijke individu als iemand in een voortdurende staat van artisticiteit. Met andere woorden: iemand kan zich kunstenaar noemen en zelfs briljante kunstwerken scheppen, het hoeft hem er niet van te weerhouden daar tussendoor of erna zijn medemensen de meest vreselijke dingen aan te doen, in een vlaag of maandenlang voorbereidend, afwegend en construerend als een romanschrijver of een scenarist.

Overigens loopt de mens altijd gevaar slachtoffer te worden van de mens. Ik moet opeens denken aan de slotalinea van mijn eerste roman, met de ambivalente titel De stroman (1982):

De zevenentwintigjarige verkoper Felix X liep naar de roltrappen op de tweede verdieping van het warenhuis waar hij werkzaam was, wachtte tot de eerste de beste persoon met de roltrap bij hem boven aankwam en stak de persoon meerdere malen met een groot knipmes in de buik en in de hartstreek. Het slachtoffer viel achterover en werd dodelijk gewond door de roltrap weer naar boven getransporteerd. Felix X ging daarna naar een van de toiletten en wachtte vervolgens kalm op de bewakingsdienst waaraan hij zich zonder enig verzet overgaf.

Volgende vraag: is het erger om het leven te worden gebracht door ene Anders Behring Breivik op Utøya dan door Felix X in V&D? En: is het erger je geliefde te verliezen bij een treinaanslag bij het Madrileense station Atocha dan bij een spoorwegongeluk bij het Belgische Buizingen?

Vragen vijftien prozaboeken en dubbel zoveel jaren later voor en in de roman De hemelse kamer:

De taxichauffeur klapte de zonneklep boven de voorruit naar beneden.

Nu keek een meisje met een rond toetje, kuiltjes in haar wangen, en met ravenzwart, in een pagekapsel geknipt haar, me stralend aan, alsof ze verheugd was me zomaar weer te zien, alsof ze me al van kleins af aan heel goed had gekend, van toen ze met poppen en een rotan wandelwagentje speelde in een achtertuin met manshoge, bloeiende dahlia’s en ligusterhagen.

‘Mi Pablo,’ stond er in onmiskenbaar meisjeshandschrift met rode marker (of was het lippenstift?) op de foto.

‘Nuria. Mi amor. Een schatje, niet? De liefde van mijn leven. Het allermooiste, intelligentste, meest goedlachse, liefste schepsel ter wereld.

Ik heb haar niet eens meer mogen zien, meneer. Hoewel ik elk deeltje van haar herkend zou hebben, alles, haar vingers meer nog dan mijn eigen vingers, haar voeten, haar neusje, zelfs haar engelachtige longen, maag en hart, bij wijze van spreken, haar pas gekochte korte zwarte laarsjes met teddyvachtomslag, het bessenrode katoenen jurkje met driekwartsmouwen, de, mmm…, geur van haar haren, het moedervlekje links in haar hals. En dat uitgerekend nadat we eindelijk…

Ach, dat is een verhaal, meneer, waarvoor een taxirit naar La Coruña of Cádiz nog veel te kort is. Bovendien roept de centrale me op, zoals u hoort. Er moeten centen worden verdiend om de wereld draaiende te houden, hè. Vergeet uw spullen niet.

Adíos y buena suerte.’

Ik verwachtte de taxi achter mijn rug te horen optrekken en wegrijden nadat ik het portier had dichtgeslagen. Toen dit niet gebeurde, keek ik onwillekeurig om.

‘Maar maakt het voor de zwaarte van je verlies eigenlijk iets uit hoe je de liefde van je leven kwijt bent geraakt?’ hoorde ik Pablo met kalme stem vragen, zonder dat ik zijn gezicht kon zien. ‘Maakt het iets uit of de oorzaak andermans nalatigheid, een ongewilde fatale wisselfout of kwade opzet was? Wordt iemands leegte er minder of meer leeg door…?’

Alsof de vragen aan alles en iedereen waren gericht behalve aan mij, trok de auto toen op, met alle ramen dicht als voorheen, zodat het een raadsel was hoe ik Pablo’s stem had kunnen vernemen.

[Lees het voorafgaande en het erop volgende in januari.]

MERELS, KERELS EN DICHTERS

2011-07-20T11:14:00.007+02:00

Johan Velter over (mijn) merels in mijn literatuur, dat wil zeggen, in mijn gedichten; ongetwijfeld zingen er, vliegen er en slaan er ook alarm in mijn proza.

Arnold Böcklin, Faun, einer Amsel zupfeifend, 1863

Waar ik in de gauwigheid aan denk:

Hij wist altijd al dat de oorlog zijn bestaan te danken had gehad aan deze ketting, aan de roeiboten, aan de gemetselde stenen, aan de oude kloosterlinden. Niet aan de merels in de boomkronen. Want hoe oud werden merels? En zeker niet aan de bijna door hem vertrapte naaktslak op het voetpaadje langs de rivier. Noch aan de zweefvliegen, de soldaatjes en andere kevers op de schermbloemen van de berenklauw. Of aan de schermbloemen zelf, aan het sappige gras langs de rivier en aan de hoog opgeschoten brandnetels. Merels gaven veel door aan merels, complete merellevens, zoals brandnetels brandnetellevens aan brandnetels doorgaven. Maar het meegemaakt hebben van de oorlog werd daarbij altijd vergeten of overgeslagen, als was het wel voorjaar, zomer, herfst en winter maar nooit oorlog geweest. Terwijl Dieman van kind af de oorlog had meegemaakt waarin zijn moeder zich nog lang niet aan zijn vader had bekend. Het zou wat zijn, dacht hij glimlachend, als merels, als brandnetels en insecten die de oorlog hadden meegemaakt, dat welbewust voor hun nakomelingen hadden verzwegen! Dus dat ze louter het verzwijgen zelf doorgaven, als was dat hun een levensvoorwaarde. - uit Dieman.

en:

Er moet een merel bij.

‘Een merel?’ Ik zie het u willen vragen.

Ja, een merel. Er moet een merel bij. Een merel die zingt.

En mijn naam is Wolf. Loni Wolf. Geen Lucatoni, al staat die naam in mijn paspoort. Ook geen Rietberg. En al helemaal geen Kotkowski of Kotkowska!

Wolf. Loni Wolf, begrijpt u?

Nee, natuurlijk snapt u dat niet, dat kunt u nog niet snappen.

- opening van Loni Wolf, Oorlogskind

In De hemelse kamer, mijn komende roman (januari, uitgeverij Wereldbibliotheek) figureren ze vijf keer, stelt mijn Word-navigatie vast.

DE HEMELSE KAMER

2011-07-08T21:40:00.003+02:00

Omslagontwerp Karin van der Meer

Paperback met flappen, 13 x 21 cm

ca 320 blz., ca € 22,90

NUR 301 / ISBN 978 90 284 2433 3

januari 2012

Uit de najaarsaanbieding van uitgeverij Wereldbibliotheek:

Een man wordt wakker naast een jonge vrouw die sprekend lijkt op zijn jeugdliefde. Wie is zij?
Vele jaren eerder verdween de jeugdliefde van Lino plotseling uit zijn leven. Hij heeft haar nooit teruggevonden en is altijd van haar blijven houden. De 44-jarige Amsterdammer hoopt dat hij met deze nieuwe verhouding eindelijk een streep onder zijn verleden kan zetten. Maar hij heeft geen enkel vermoeden welke onderwereld hem wacht in het Parijse appartement dat hij sinds kort bewoont. Wat als een sprookje begint, dreigt te eindigen in een nachtmerrie.
Huub Beurskens vertelt dit verrassende verhaal met grote vaart en aanstekelijk plezier. Tegelijkertijd beseft de lezer dat De hemelse kamer fundamentele vragen stelt over de voorwaarden van een gelukkig menselijk bestaan.

"De hemelse kamer is een roman over de zowel ophitsende als verlammende ban van de liefde, waarin terreur en willekeur alom voelbaar zijn en steeds minder te beheersen lijken. Niet voor niets spelen aanslagen als die op het Madrileense station Atocha een rol, evenals het spoorwegongeval bij het Vlaamse Buizingen op de winterse ochtend van 15 februari 2010. Daar staan echter soms letterlijk sprookjes tegenover en vreugdevolle beschrijvingen van idylles, zoals die in een Amsterdams stadsbos en in een dreunende Parijse dancing." - Huub Beurskens

DE ZYKOVMETHODE

2011-07-06T12:00:00.000+02:00

In het nieuwe nummer van Filter - tijdschrift voor vertalen (jrg. 8, nr.2): mijn uiteenzetting over de 'Zykovmethode' plus eerste resultaten.

JE MOET DURVEN

2011-06-30T17:43:00.001+02:00

Je moet durven. Gabriel Josipovici heeft weinig goeds over voor Philip Roth: ‘For all Philip Roth’s playfulness (a heavy-handed playfulness at the best of times), he never doubts the validity of what he is doing or his ability to find a language adequate to his needs. As a result his works may be funny, the may be thought-provoking, but only as good journalism can be funny and thought-provoking.’

Voor Josipovici behoort Roth tot de schrijvers van boeken die we lezen ‘to pass the time, to reassure that the world has meaning, and then we leave them and move to the next book.’ Britse voorbeelden: Martin Amis, Ian McEwan, Julian Barnes.

Dit in zijn boekpublicatie What Ever Happened to Modernism, waarin hij met name de Britse literatuurcritici nogal wat verwijt, en tegelijk een pleidooi houdt voor het oppakken van het modernisme.

Behartenswaardige publicatie. Uitvoeriger leesverslag volgt.

ÜBERSTEHN IST ALLES - METTES 6

2011-06-20T22:05:00.003+02:00

De tekst De planeet op tafel heb ik op een punt aangepast. Ik werd erop gewezen dat Jeroen Mettes zelf de lege post/bladzijde van donderdag 21 september in het leven riep, om het paradoxaal en ietwat insolent uit te drukken, waarmee de onbeschrevenheid ervan een laatste bericht en statement is. Hij wilde ons niets meer laten weten, dat wil zeggen, hij wilde ons laten weten ons niets meer te zullen laten weten. Onthutsende vraag: Het dus géén (laatste) roep om hulp?

Onderwijl hebben enkele teksten zich aangediend voor herlezing. Allereerst is er het requiemgedicht dat Rainer Maria Rilke schreef naar aanleiding van de zelfmoord van Wolf Graf von Kalckreuth, die op negentienjarige leeftijd, op 9 oktober 1906, een einde aan zijn leven maakte. Het gedicht, dat besluit met de beroemde versregel ‘Wer spricht von Siegen? Überstehn ist alles.’, imponeert nog steeds, in de beste zin des woords. Rilke betreurt allereerst de daad van de jonge, klaarblijkelijk veelbelovende dichter, hij laat zelfs verwijt in zijn woorden doorklinken. Was er die dag maar iets gebeurd dat je van het pad van je voornemen had afgebracht, zegt hij, bijvoorbeeld gehamer dat opklonk uit een werkplaats, had je maar oog gehad voor een krabbelende kever… En dan de dichtkunst: die had de redding kunnen betekenen: ‘Hättest du nur ein Mal/gesehn, wie Schicksal in die Verse eingeht/und nicht zurückkommt, wie es drinnen Bild wird/und nichts als Bild (…)//: du hättest ausgharrt.’ Maar dan beseft de dichter dat hij het net zo goed tegen een dove of blinde kan hebben, terwijl het hoe dan ook onzinnig is verwijten te maken en raadgevingen te verstrekken aan iets wat er niet meer is en nooit was, aan iemand die ‘todlos’, doodloos is, zoals Rilke het in zijn Duineser Elegien noemt. Rilke maakt dan, op maar liefst negentiende van het lange gedicht, een groots, kantelend gebaar van aanvaarding en onderschikking: ‘Doch dies ist kleinlich,/zu denken was nicht war. Auch ist ein Schein/von Vorwurf im Vergleich, der dich nicht trifft./Das, was geschieht, hat einen solchen Vorsprung/vor unserm Meinen, daß wirs niemals einholn/und nie erfahren, wie es wirklich aussah.’ Hij stulpt hier, paradoxaal, zijn betoog voor een redding binnen het gedicht (‘drinnen’) in het gedicht om naar buiten! En dan gaat hij, in de laatste versregels, in op de plaats van de zelfmoordenaar tussen de andere doden, ‘welche bis ans Ende/aushielten. (Was will Ende sagen?)’ en stelt dat er tussen doden zulke onderscheiden en verschillen niet bestaan.

Wat ik, teruglezend, bijna letterlijk wil lezen en dus zie: de dood van de zelfmoordenaar als ‘voor-sprong’, niet op, maar van onze dood. En is inderdaad niet alles wat gebeurt voor-sprong waar we altijd vergeefs achteraan komen, zoals Rilke stelt?

Dan ligt hier Jean Améry, Hand an sich legen – Ha, ik maakte eerst een tikfout: lesen! –, met als ondertitel Diskurs über den Freitod, verschenen twee jaar vóór Améry’s zelfmoord in 1978, het geboortejaar van Jeroen Mettes. (Maar ik beschouw coïncidenties als wat ze zijn: coïncidenties). Ik kocht de uitgave tien jaar later. Ik blader door het boek om te zien wat ik bij mijn eerdere lectuur aanstreepte. Dit bijvoorbeeld: ‘Was alle Freitodvorhaben, solche, die zum Ende gelangten, gleich denen, wo man den Abtretenden zurückrief, begrifflich einigt, ist nicht der Hilferuf, sondern die Botschaft. Diese, die nicht hingeschrieben, nicht herausgeschrien, durch keinerlei Zeichen bestimmt werden muß, vielmehr auch im schweigenden Akt auf den Weg gegeven wird, bedeutet, daß wir selbst im Moment des Übertritts, wo wir der Lebenslogik und der Seinsforderung schon Absage getan habben, mit einem Teil unserer Person noch immer und bis zum letzten Aufflackern des Bewußtseins es mit dem Anderen zu tun haben. Dieser ist, man weiß es, “die Hölle” (…).’

De boodschap lijkt ook hier die van een voor-sprong en voor-beeld. Binnen twee bladzijden is Améry vervolgens bij Ludwig Wittgenstein uit wiens Tractatus logico-philosophicus hij ook al citeert als motto voor het hele boek: ‘Die Welt des Glücklichen ist eine andere als die des Unglücklichen. Wie auch beim Tod die Welt sich nicht ändert, sondern aufhört.’

Hoe ontsnap je uit de hel, De Ander genaamd? ‘Die Welt ist meine Vorstelling,’ aldus Jean Améry op zijn Wittgensteins. ‘Der Andere war meine Vorstellung. Mit dem Erlöschen meines Ich erlischt die Vorstellung.’ As simple as that…

Hoe dicht zitten we hier ook bij Witold Gombrowicz met zijn opvatting dat we gevormd worden door de anderen, Gombrowicz die om die reden voortdurend ‘Adieu!’ wil roepen, om ervandoor te gaan met zijn smoel in zijn handen! Dát gevecht tegen de vorm! Door middel van de vorm… ‘Da helfen keine sozialen Theorien,’ zegt Améry. Hermann Burger zegt het zo: ‘Die meisten Therapien führen zu einer Gesundheit, die nicht zum Leben passt.’

Dat is notitie 1024 uit Hermann Burgers Tractatus logico-suicidalis, verschenen in het jaar vóór Burgers zelfmoord op 28 februari 1989. Alleen al de titel is een niet te missen verwijzing naar het beroemde werk van Wittgenstein. (Qua vormgeving heeft uitgeverij S. Fischer de uitgave ook zo veel mogelijk laten lijken op de Wittgensteinuitgave bij Suhrkamp.) Burger heeft uiteraard ook Améry gelezen. (Wittgenstein, Améry, Bürger: Oostenrijkers. Bien étonnés de se trouver ensemble?) De dood van een suïcidant is meer dan de dood, zegt Burger (749). Op zijn minst één lege bladzijde meer dan de dood…

Maar wellicht moet ik allereerst Maurice Blanchot herlezen, diens beschouwing over ‘Die Literatur und das Recht auf den Tod’ uit 1947 bijvoorbeeld. (In Duitse vertaling omdat ik het Frans op dat niveau allerminst machtig ben.) Immers meerdere keren ben ik Blanchot tegengekomen in Poëzienotities (Mettes las hem blijkbaar in Engelse vertaling), en het genoemd essay heeft ook meer dan de andere op herlezing wachtende teksten, betrekking op de verhouding van de dood en literatuur.

Eigenlijk is het even ingenieus als simpel wat Blanchot in dat stuk opmerkt over de dood. En over de taal. Voor Blanchot hoort de dood bij het leven, zijn dood en leven onafscheidelijk. De dood, aldus Blanchot, is de grootste en enige hoop van de mens om mens te zijn. Immers als we sterven, verlaten we tegelijkertijd de wereld en de dood. De dood bestaat alleen in de wereld, de mens kent de dood alleen omdat hij mens is, omdat hij ‘het worden van de dood’ is. Met andere woorden: een dode is in wezen, om nogmaals Rilke’s uitdrukking te gebruiken, doodloos.

Tegelijkertijd vernietigt de taal, vernietigt het woord, doordat het de wereld en het leven benoemt, het werkelijke zijnde of zijnde werkelijke. Op het moment dat je ‘kat’ zegt is de kat geen werkelijke kat meer, maar een idee. Het is, zo Blanchot, dan ook volkomen juist om te zeggen: ‘Wanneer ik spreek, spreekt in mij de dood.’ En kennelijk is mijn vermogen om te spreken gekoppeld aan het feit dat ik zelf ook afwezig ben. ‘Ik benoem mij, dat is alsof ik mijn lijkzang declameer: ik scheidt me van mezelf, ik ben niet meer mijn aanwezigheid of mijn werkelijkheid.’

De literatuur probeert – maar nu ben ik misschien meer mijn eigen gedachten aan het volgen dan die van Blanchot – precies de taal, die oorzaak is van de afstand, de scheiding tussen mij en het zijnde, in te zetten om die splijting ongedaan te maken, ze probeert met of in de taal dat te bereiken wat juist door de taal verstoten wordt. Er bestaat volgens Blanchot een kans daartoe vanwege ‘de stoffelijkheid van de taal, in het feit dat ook de woorden dingen zijn, een natuur, iets wat me gegeven is en wat me meer geeft dan ik kan vatten.’ En ‘literatuur is die ervaring waarin het bewustzijn zijn zijn ontdekt, door het onvermogen om het bewustzijn te verliezen, door een beweging waarin het ondergaat, zich losscheurt van de punctualiteit van een ik (…).’ Daartoe moet de literatuur zich bedienen van ‘een machtige valsheid, een geheimzinnige geveinsdheid’ – Vergelijk Mettes: ‘Het gedicht doet alsof.’ –, ze moet in meerdere registers tegelijk spelen, om meerduidige taal te worden. Er moet iets in het literaire werk aanwezig zijn dat voortdurend in staat is om te slaan in zijn tegendeel. ‘Het is,’ zegt Blanchot, ‘alsof er in het binnenste van de literatuur (…) een instabiel punt in stand blijft, een vermogen tot substantiële wisseling, die in staat is alles te veranderen zonder het minste te veranderen.’ Een ongrijpbaar, want richtingloos kantelmoment dus, een nietvragende vraag, waarin de dood uit de dood van het benoemde opstaat om weer uit te monden in het zijnde en daarmee heel even onrepresenteerbaar te zijn, ondanks zichzelf, dat wil zeggen, ondanks de benoemende taal waaruit het gedicht noodgedwongen moet bestaan.

In het laatste essay in Weerstandsbeleid zegt Jeroen Mettes: ‘Immers, als het onrepresenteerbare niet bestaat buiten gebrekkige representaties, dan moeten we representaties onderzoeken, en wel op de piepkleine gaatjes waardoor de wereld lijkt te verdwijnen.’
Dat wil zeggen, piepkleine gaatjes in het gedicht waardoor we poëzie bij het ontsnappen kunnen betrappen.

DE PLANEET OP TAFEL - METTES 5

2011-06-18T15:53:00.000+02:00

Bij mijn lectuur van Weerstandsbeleid heb ik de laatste, ongeschreven gelaten en daarmee extra geladen post/bladzijde bereikt: donderdag 21 september 2006, de dag dat Jeroen Mettes een einde aan zijn leven maakte.

Ben nog interessante overdenkingen tegengekomen over ritme en toon van poëzie. Mijn potlood heeft het volgende extra geaccentueerd: ‘Is “gebeurtenisloos gebeuren” geen aardige algemene definitie van fictie? Het lezen van literatuur is altijd verloren tijd. Het is een totaal zinloze activiteit, zelfs als je het voor je werk doet. (Nee, juist dan!) Maar wat we misschien wel van deze non-activiteit kunnen “leren”, is dat het tot het karakter van tijd überhaupt behoort verloren te zijn.’

Het meest naar mijn hart en geest zijn Mettes’ notities over ‘literatuur als seculier verlangen’, een literatuur die hij stelt tegenover ‘boeken waar geen enkel verlangen uit spreekt dan het verlangen te behagen, te zwelgen, te feliciteren...’ Echter: ‘Aspiratie, ambitie, verlangen: dáárop lijkt het grootste taboe te rusten.’

Zou ik, na al zijn weblogteksten te hebben gelezen, nog steeds op die van donderdag 11 augustus 2005 reageren zoals ik dat heb gedaan? Nee. Ik zou nu niet meer uitdrukkingen gebruiken als ‘Houd je kop dan, Mettes!’ In plaats daarvan zou ik iets schrijven als ‘Waarom doe je dat dan?’ en wie weet niet ‘Mettes’, maar ‘Jeroen’. Ik zou niet meer zozeer vanuit verontwaardiging reageren als uit teleurstelling.

Op naar de essays. En omdat ik me daarbij niet meer gehouden voel aan de chronologie, ga ik meteen naar het laatste van de vijf essays (die door de bezorgers trouwens ook niet in volgorde van hun verschijnen zijn gerangschikt): ‘Trailers van het onmogelijke – over Dirk van Bastelaere, “De voorbode van iets groots”’.

Een boeiend, veelzeggend essay. In het licht (of het duister) van Jeroen Mettes’ dood zelfs een wat onheilspellende tekst. Maar laat ik dat aspect ervan even buiten beschouwing laten. Het nogal filosofische idioom waarin de beschouwing bij vlagen is geschreven, is niet het mijne, maar ik meen het te begrijpen (ik ben geen boerenlul). Mettes heeft het over de principiële onmogelijkheid de limiet naar het Buiten te overschrijden: ‘Strikt genomen bestaat er geen ervaring van het Buiten. Subjecten hebben ervaringen, en het Buiten is het Buiten van het subject, en ligt dus buiten elke ervaring.’ Mettes heeft dit natuurlijk niet zelf bedacht en hij pretendeert ook niet dat te hebben gedaan. Mij doet het zelfs denken aan Parmenides’ Het zijnde is en het niet zijnde is niet van meer dan 2500 jaar geleden. De limiet is alleen het opschuiven van de limiet. ‘Is het Buiten niet gewoon de dood in al zijn onvoorstelbaarheid, dat wil zeggen: niet het leven na de dood, maar de dood qua absolute grens die noch te overschrijden noch te ontwijken is?’ vraagt Mettes. ‘Jawel, maar het Buiten en het dagelijks leven zijn niet tegengesteld: ze vullen elkaar aan, zoals Poëzie en gedichten, en bepalen elkaar wederzijds.’

Voor een dichter die de onoverschrijdbare grens toch over wil kunnen, die het onvervulbare verlangen naar het samenvallen van binnen en buiten, van het reële en het werkelijke, van het alledaagse en het allesbehalve daagse tegen beter in wil verwezenlijken, die van of met of in zijn gedicht poëzie wil maken, geldt inderdaad wat Mettes opmerkt: ‘Waar een beeld is, is het begin van een Binnen.’

Ligt de principieel onmogelijke mogelijkheid dan in het continu torpederen en neutraliseren van beelden? ‘De hypnotische kracht van het poëtische beeld,’ aldus Jeroen Mettes, ‘wordt geneutraliseerd door vele beelden achter elkaar te zetten los van enig causaal verband, zoals in “Versies van de zon” [in Van Bastelaere’s bundel – HB], of door van de tekst op de bladzijde zelf een beeld te maken, zoals “Binnenkort in uw bioscoop” [idem – HB]. Zo verdwijnt de illusie dat een gedicht ons iets te zien geeft (…).’ Niets dan verschuivingen. Oké. En dan? Kunnen we dan dus zien wat we niet zouden kunnen zien, het niets of het Buiten? Of overkomt ons op zijn minst de illusie dat we dat kunnen? Ik geloof er geen sikkepit van. Daar trapt het Niets of het Buiten echt niet in!

Terecht stelt Mettes er dan ook de nodige vragen bij: ‘We zouden ons kunnen afvragen of hij [Van Bastelaere – HB] hiermee de inzet van zijn poëzie niet beperkt tot vrijblijvend “psychosetje spelen” (…)’; ‘(…) ik vraag me af of een gedicht alleen in ironische of gefictionaliseerde zin tot het uiterste kan gaan’. En gaat het hier niet eerder om ‘een talige representatie van een psychose, geen psychotisering van de taal zelf’? Mettes heeft het over de strategische inzet van ‘humoristische domheid’. De gedichten van Dirk van Bastelaere zijn geschreven in wat Mettes zonder pejoratief te willen zijn een ‘imbeciele versvorm’ noemt, namelijk een versvorm die ‘geen onmiddellijk semantisch of zelfs maar ritmisch doel lijkt te hebben. Hij besluit zijn essay min of meer door vervolgens te stellen het jammer te vinden ‘dat van Bastelaere de imbeciliteit niet tot in haar uiterste consequenties heeft doordacht. (…) Zou het (…) niet kunnen zijn dat zodra taal losgekoppeld raakt van elke specifieke gedachte, van elke ironie, elk zelfbewustzijn, zij eindelijk zelf begint te denken? Met andere woorden: dat er iets nieuws ontstaat, een gedicht als een onvoorspelbare doorbraak van het Buiten?’

Hier treffen Mettes en ik elkaar, in deze vraag en vanuit hetzelfde verlangen. In de strategie van een nulcumulatie van beelden zie ik echter niets. In elk geval heeft het op mij als lezer geen enkele poëtische uitwerking, zijns ondanks wordt het gedicht geen poëzie. Over urgentie gesproken: wat maakt het nog uit welke beelden er op welke wijze aan elkaar worden geregen? Mettes gaat in de loop van zijn essay in op de betekenis van zon en woestijn bij Van Bastelaere. Mijn indruk van deze dichtkunst is dat er voortdurend deuren in een woestijn worden geplaatst, het liefst tot de hele woestijn of de complete planeet een woestijn van deuren is. Ik wil liever een andere goocheltruc uitproberen: die waarmee ik een planeet op mijn tafel kan krijgen.

‘Tegen het einde van het gedicht krijgt de hoofdpersoon bezoek van Ariël,’ schrijft Mettes. Volgens hem is die Ariël ‘een kille kruising tussen Mephistopheles, Blake’s Urizen en het gelijknamige wezen uit The Tempest.’ Mag zijn. Maar ik ken nóg een Ariël:

Ariel was glad he has written his poems.

They were of a remembered time

Or of something seen that he liked.

Other makings of the sun

Were waste and welter

And the ripe shrub writhed.

His self and the sun were one

And his poems, although makings of his self,

Were no less makings of the sun.

It was not important that they survive.

What mattered was that they should bear

Some lineament of character,

Some affluence, if only half-perceived,

In the poverty of their words,

Of the planet of which they were part.

Het is een gedicht van Wallace Stevens uit 1953, met de titel ‘The planet on the Table’.

Alles, meen ik, waar Jeroen Mettes het in zijn essay over heeft, doet hier mee. Zelfs Van Bastelaere’s zon en woestijn zijn van de partij. Het gedicht verklaart onomwonden dat het er niet toe doet dat het, samen met andere gedichten, zal vergaan. Het is er zich volledig van bewust dat het gedicht (zelfstandig naamwoord en voltooid deelwoord in één) is en dat het als zodanig samenhangt met alles, zoals zijn maker samenhangt met de zon. Het biedt geen troost of hoop. En toch wekt dit gedicht, zonder dat je precies kunt aanwijzen waar en hoe het gebeurt, het heel even luciede makende gevoel het universum, of zo je wilt, het buiten binnen te halen, om als het ware een planeet op de (schrijf- of lees)tafel te krijgen. Vijf schijnbaar simpele drieregelige strofen, zonder dat het nodig is beelden te neutraliseren (die ‘ripe shrub writhed’ heeft en houdt zelfs een prominente positie), zonder de syntaxis tot onleesbaarheid te ontregelen, iets te laten ontsporen of ontploffen, veeleer behaagt het door ritme en klank: het gedicht heft zich niet ondanks, maar dankzij zichzelf op, tot poëzie. Rara.

Wordt misschien vervolgd. Maar het liefst zou ik nu met Jeroen Mettes iets zijn gaan drinken.

BOERENLULLENRETORIEK - METTES 4

2011-06-16T13:18:00.001+02:00

Allereerst iets terugnemen. Iemand die het zou moeten weten, wijst me erop dat de volger die met ‘Prettig startende dag met deze blog.’ reageerde, iemand is die Jeroen Mettes kende van en ontmoette op de universiteit, en die hem zelfs begeleidde bij zijn proefschrift. ‘Het is dus niet altijd zo erg als het lijkt!’

Ik moet beter oppassen niet zelf in de val te trappen waarvoor ik anderen meen te moeten waarschuwen: het drogbeeld dat er buiten het internet geen wereld meer bestaat of dat die wereld kan worden gevangen in, omspannen en zelfs vervangen door het World Wide Web. Wie weet was die reactie zelfs als particuliere oppepper bedoeld…

Elders liet Samuel Vriezen dan weten: ‘Hopelijk gaat Beurskens ook nog iets leuks schrijven over p. 196 en 197. Ironisch is alvast dat Beurskens de daar door Mettes gesignaleerde “ik ben ook maar een boerenlul”-retoriek ook in dit stukje toepast.’

Bij genoemde pagina’s ben ik nu dus met mijn lectuur van Weerstandsbeleid aangekomen. Daar reageert Jeroen Mettes op een bespreking door mij van Dirk van Bastelaere’s De voorbode van iets groots in de Standaard der Letteren. Ik herinner me dat ik het schrijven van die recensie moeilijk vond, of niet zozeer het schrijven op zich, maar het uit handen geven van de uitkomst ervan. Ik heb een groter wantrouwen jegens en minder belangstelling voor een dichter die niet over zijn métier (en impliciet in zijn poëzie) wenst te reflecteren en die louter wedt op bevleugeling en de gunst der windgoden, dan jegens/voor bijvoorbeeld een zogenaamde poeta doctus. Ik was en ben ervan overtuigd dat Van Bastelaere veel intelligents en dus zinnigs te melden heeft aangaande poëzie (en literair- en cultuurpolitieke strategieën). Met een recensie zou ik graag lezers ervan overtuigen dat er bij poëzie van dichters van het type Van Bastelaere meer te halen valt dan bij de troostrijke, even invoelbare als invoelzame gedichten van het merendeel der poëten. Echter zo gauw de theorie eigenlijk geen schijnprobleem meer voor de dichter is (die zich namelijk voor zijn theorie slechts interesseert in zoverre ze in zijn kraam te pas kan komen), maar zijn poëzie een voorwendsel voor de theoreticus is, ben ik graag van de straat of van het platteland. Niet alleen kan ik er dan ook daadwerkelijk niet meer bij, ik wil er zelfs niet meer bij kunnen. Ik snap de boerenlul die er niks mee kan, maar heb zelf niets in handen waarmee ik kan proberen hem alsnog voor de zaak te winnen. Ergo: ik ben dan net zo’n boerenlul als hij. Dat komt niet zozeer door mij als wel door de poëzie in kwestie.

Natuurlijk loop ik de kans zintuigen of (nog) inzichten te missen die voor de waardering van die poëzie noodzakelijk zijn. (Weerstandbeleid heeft nog een heel essay over die bundel van Van Bastelaere voor me in petto, zag ik. Dus wie weet…)

Ik heb de tekst van de betreffende recensie niet meer paraat en ik heb ook geen zin om die er nu bij te halen om een en ander te kunnen checken en verifiëren. (Dit is noch een recensie noch een wetenschappelijk stuk.) Hoe dan ook kwam de dichter met zijn bundel wat mij betreft in aanmerking voor de kwalificatie hoe knapper, hoe dommer. Witold Gombrowicz: ‘Het betreft hier de domheid die hand in hand gaat met het verstand, die samen met het verstand toeneemt. Kijk eens naar al die festijnen van het intellect: Die concepties! Die ontdekkingen! Perspectieven! Subtiliteiten! Publicaties! Congressen! Discussies! Instituten! Universiteiten! En toch: het is dom. (…)’

De door mezelf zonder zijn weet als literaire oom geclaimde Gombrowicz was overigens afkomstig uit het milieu van de Poolse landadel; ik bedoel, het kan niet uitsluitend aan mijn volkse afkomst te danken of te wijten zijn dan ik mij wel eens met de boerenlullen verwant voel. En wanneer ik in die recensie heb geschreven dat er iets intimiderends uitgaat van die slimheid, deed ik dat niet omdat ik me er persoonlijk door geïntimideerd voelde, maar omdat ik me kan voorstellen dat een boerenlul die geen boerenlul zou willen zijn (en het daarmee dus al niet meer is) erdoor wordt geïntimideerd. Een recensie schrijf ik immers niet voor mezelf, niet eens voor het geld.

Wanneer en waarom neem ik ook in mijn verdediging tegen Mettes' blog over een van mijn eigen gedichten de boerenlullenpose aan? Dat gebeurt op het moment dat er vormen en ritmes wetenschappelijk, technisch worden geëtiketteerd, zonder dat er ook maar iets mee wordt aangetoond of gezegd, dus wanneer je terecht, en met een uitroepteken in plaats van een vraagteken, kunt verzuchten: ‘So what!’

Overigens kan ik er niet goed hoogte van krijgen waar Mettes staat wanneer hij het over die recensie en van Bastelaere heeft. ‘De poëzie van Van Bastelaere wil gewoon anale seks. Om mee te beginnen.’ Daar snap ik gewoon niets van, wie weet omdat ik een pseudo-boerenlul ben. Ook wat dit betreft is het wachten op de lectuur van het genoemde essay.

‘Het meest interessante punt in die discussie,’ zegt Mettes in deel twee van zijn blog van 20 mei 2006, ‘vind ik het idee dat de gedichten niet interessant zijn omdat ze weigeren te “stollen”. (…) Absolute “ontstolling” is natuurlijke absolute vormloosheid, prosodische weekheid en algemene mistigheid, maar zuiver stolsel beweegt niet.”

Wanneer die recensie van toen gelezen kan worden als beweerde ik dat een gedicht gestold zou moeten zijn, heb ik bar slecht geformuleerd. Wanneer je er echter in kunt lezen dat ik van mening ben dat een gedicht zou moeten willen stollen, heeft Mettes mogelijk een beetje slecht gelezen. (Kan dat: een beetje slecht lezen?)

Maar nu verder. En daar mag mijn potlood alweer vanwege het plezier van de instemming slinken: ‘De literatuurgeschiedenis benaderen in termen van vadermoord is veel minder een “romantisch” ding van verschillende generaties dichters, dan van bepaalde letterkundigen, die op deze manier de literatuur kunnen beschrijven ALSOF ze zich autonoom van de rest van de samenleving ontwikkelt, met hier en daar een oppervlakkige verwijzing naar historische “context”.’

Wanneer vond ook alweer de laatste, programmatisch geproclameerde vadermoord door een gezelschapje Nederlandse dichters plaats, ten behoeve van de overzichtelijkheid der letterkundigen en een plekje in het letterkundig overzicht dus?

Wordt vervolgd.

METTES 3

2011-06-14T22:35:00.004+02:00

Man simuliert das perfekte Gelingen und erlebt das totale Scheitern, dies gilt insbesondere für die Literatur.

– Hermann Burger, Tractatus Logico-suicidalis, nr. 720

Opvallend of/en typerend: in de reacties op Jeroen Mettes’ blog van donderdag 11 augustus 2005 (niet opgenomen in de boekuitgave, nog wel te traceren op het internet) wordt door niemand ook maar terloops geïnformeerd naar de toestand van het ‘hoofd’ van de scribent. Een ‘volger’ begint zijn reactie zelfs doodleuk met: ‘Prettig startende dag met deze blog.’ Even opvallend of/en typerend: er wordt met geen woord ingegaan op Mettes’ gedichtanalyse, maar ogenblikkelijk geschakeld naar een ‘hogere’, literair theoretische frequentie.

Een dag later is het hoofd van Mettes trouwens weer helder genoeg om de dichteres Hagar Peeters op haar nummer te zetten. Mettes noemt haar een exponent van ‘de kleinkunstpoëzie’. Hagar Peeters heeft een stuk in het blad Awater gepubliceerd om ‘de kritiek’ elitaire, avant-gardistische opvattingen te verwijten. ‘De kloof tussen kleinkunst en kunst,’ zo Mettes, ‘is nu eenmaal een kloof die alleen te dichten is door een gebrek aan kritische distinctie (wat Peeters “onbevangenheid” zal noemen).’

Ik vraag me af of Mettes hier de meerduidigheid van het door hem gebruikte werkwoord ‘dichten’ heeft gezien, eventueel achteraf pas – vast wel. Ik ben ook benieuwd of mijn tournure ten faveure van zijn teksten (die ik hier maakte, nadat ik eerst daar protest had aangetekend) stand zal houden. En uiteraard zal ik proberen waaks te blijven voor mogelijke signalen van Mettes zelfgekozen einde.

Van de pakweg 140 boekpagina’s die ik er inmiddels bij heb gelezen bevalt me slechts een enkele niet of minder. Zo begint hij zijn stuk over poëzie van Anna Enquist met een ironische beschrijving van de culturele status van de persoon Enquist. ‘Ik ben een beetje flauw,’ zegt hij dan, zonder het kennelijk meteen te kunnen laten, want: ‘Dit is in ieder geval een helder statement voor een bundelflap.’

‘Aan het werk, Mettes!’ denk ik dan. Hoewel hij natuurlijk gelijk heeft wanneer hij (elders) stelt dat er nogal wat om en buiten de poëzie is dat het lezen ervan beïnvloedt. (Onder meer ‘periteksten’, zoals Yves T’Sjoen ze noemt.) Om dat te laten zien analyseert hij van een bundel van Catharina Blaauwendraad alleen de flaptekst. Enkele dagen later noteert hij: ‘Ik heb wat kritiek gekregen op mijn non-recensie van Catharina Blaauwendraad, misschien niet helemaal onterecht.’ Hij bindt hier onnodig heel even in. Terwijl hij het nu zelf een keer niet zegt, zeg ik het maar voor hem: hij is toch geen recensent? Gelukkig trekt hij zich er vervolgens ook niet veel meer van aan.

De sneren in de richting van het persoonlijke leven van Désanne (van Brederode – toevoeging van de achternaam door mij, HB) met Arjan (Peters – idem) vind ik van bedenkelijk niveau, hoe de personen in kwestie er door hun doen en laten misschien ook ‘om vragen’. Moeite heb ik ook met het slot van dat stukje, waar Mettes doorpunnikt op een vraaggesprekopmerking van Van Brederode over haar voorlezen van kinderboeken: ‘Omdat ik ze nooit heb gelezen, herinnert hun bestaan me eraan dat ik niet uit het milieu kom van Désanne en Arjan (of Leon en Jessica for that matter) en God zij daarvoor geprezen.’ Zijn de kinderen van genoemde stellen door God (waar goochelt Mettes die opeens vandaan?) gepredestineerd tot verachtenswaardige wezens?

Ik besef dat de auteur Jeroen Mettes van het boek Weerstandsbeleid niet Jeroen Mettes is, anderen hebben immers zijn blogteksten verzameld en in boekvorm uitgegeven. Dat neemt niet weg dat hijzelf zulke, niet van ressentiment verstoken opmerkingen maandenlang ongewist heeft gelaten en in de openbaarheid heeft gehouden.

Verder kan hij me nog steeds niet echt duidelijk maken wat hij onder urgentie verstaat. Ik ben er zelfs enigszins verbaasd over dat hij die term meerdere keren inzet bij het kwalificeren van gedichten. We wachten af om er mogelijk op terug te komen.

En nog iets anders. Op woensdag 12 oktober 2005 noteert hij: ‘Ik schrijf over een dichter en ik krijg een x-aantal bezoekers. Ik schrijf over een neerlandicus en ik krijg twee keer zoveel bezoekers. Is de kunde interessanter dan de letter?’ Voor mij in ieder geval niet. Zijn vrij uitvoerige uiteenzetting over en met J.H. de Roder of Thomas Vaessens bijvoorbeeld interesseren me slechts matig.

Maar ik lees Mettes’ teksten dan ook als dichter, dat wil zeggen om er als dichter profijt van te hebben. En in dat opzicht weet hij mijn verstand onverminderd wakker te houden en te prikkelen. Straks, dat wil zeggen, in de praktijk moet dat uiteraard weer voor een heel groot deel op of in de achtergrond verdwijnen. ‘Poetry must resist the intelligence almost succesfully.’ (Wallace Stevens – onderstreping van mij.) Derhalve nog maar een greep uit veel behartenswaardigs.

‘Romantiek heeft uiteindelijk minder te maken met de uitdrukking van overlopende gevoelens, dan met een geloof in het Absolute (…). Romantische ironie: er ligt een belofte in falen, maar de belofte vooronderstelt het falen, en staat dus haar eigen vervulling in de weg. De tijd van het verlangen is de onvoltooid verleden toekomende: ‘Ik zou gelukkig zijn.’ (Of hoor ik hier – ook – Roland Barthes in Fragments d’un discours amoureux? Eens opzoeken.)

Over Ezra Pound: ‘DICHTEN = CONDENSARE was zijn motto. Ik zou dat willen specificeren en zeggen dat het niet alleen condenseren is. Het is ook uitdijen, en omleiden.’

‘Clichés zijn er per definitie te veel. Tenzij ze interessant worden gemaakt.’

En wat me steeds opnieuw bevalt: Mettes (ongetwijfeld door menigeen als elitair beschouwd) pleidooi voor kwaliteit: ‘Marginalisering van kwaliteit lijkt me wel het laatste waar critici aan mee zouden moeten werken. Dat hoeven ze ook niet te doen: de markt kan dat prima zelf.’

Hoe is het daar tussendoor met de doods(wil)signalen? Was die vermelding van de zelfmoord van Walter Benjamin onmiddellijk vóór het stuk over mijn poëzie een toevalligheid? Verder lezend meende ik hier en daar iets in de gezochte richting te kunnen interpreteren, om het dan, ik denk terecht, vrijwel meteen af te doen als vergezochtheid en zelf bedacht spookje.

Tot pagina 193: Vrijdag 19 mei 2006: ‘Het internet laat me weten dat ik gisteren de sterfdag van Ian Curtis heb gemist. Eén van de belangrijkste dagen op de zelfmoordkalender!’

Zaterdag 20 mei 2006: mijn naam, twee keer, meteen in de eerste alinea!

Wie heeft deze roman geschreven…?

Wordt vervolgd.

HET MOET GEZEGD - METTES 2

2011-06-13T14:44:00.006+02:00

Niet onbegrijpelijk, lijkt me, dat ik van het boek Weerstandsbeleid allereerst (nog eens) ben gaan lezen wat Jeroen Mettes had en heeft in te brengen over en tegen iets van mezelf, en dat ik, gezien het feit dat zijn blogteksten extra status hebben verkregen doordat ze in boekvorm zijn uitgegeven, gemeend heb daar nogal wat op te kunnen en mogen afdingen. (Zie mijn blog van de dag voor Pinksteren.) Nog steeds sta ik volledig achter mijn kritiek op wat Mettes toentertijd heeft gepresteerd en publiekelijk heeft afgeleverd. Ik haalde met mijn stuk erover ook opzettelijk zelf het kunstje uit dat hij flikte: een tekst ruwweg uit de context van zijn boek rukken. Alleen heb ik het uit mijn hoofd gelaten hem na te volgen in zijn dufheid (‘mij en mijn hoofd vandaag’) bij het lezen van die tekst.

Zoals Mettes toegaf te beseffen dat lectuur van de hele bundel ‘toch op een gegeven moment zal moeten gebeuren’, vond ik dat toch lectuur van het hele boek moest plaatsvinden en wel zo spoedig mogelijk. Begrijpelijk lijkt het me vervolgens ook dat ik die verdere lectuur van zijn teksten zou aanvangen met het risico van een waas voor ogen of op zijn minst vanuit de vooronderstelling dat Mettes er elders eveneens met de pet naar zou gooien.

Ik ben begonnen met de systematische lectuur van Weerstandsbeleid, dus vanaf zijn eerste notitie van vrijdag 29 juli 2005, met de bedoeling keurig pagina voor pagina verder te lezen, allereerst tot de laatste notitie, die van 16 september 2006, tenzij ik er, spoedig of ergens middenin, echt tabak van zou krijgen. Dat waas was er, evenals die vooronderstelling. Ik las over de aanleiding van Mettes om Nederlandse poëzie te gaan lezen (haat veeleer dan liefde) en zijn concrete aanpak ervan. Inderdaad met een bundel ‘in het restaurant van de Hema onder het genot van een grote beker Coca-Cola Light.’ Of hij dat daadwerkelijk en consequent zo heeft uitgevoerd, weet ik niet en dat doet er ook niet toe. Ik ben inmiddels met mijn lectuur gevorderd tot de bewuste donderdag van 11 augustus 2005. Met Pinksteren zal het niet te maken hebben, maar waas en vooronderstelling zijn verdwenen als sneeuw voor de zon.

Het boek telt inmiddels zo’n veertig bladzijden vol instemmende strepen van mijn HB potlood. ‘Poëzie is simpelweg dat wat in een gedicht niet te reduceren is tot tekst, vorm of inhoud.’ ‘Het mooie van de haikuvorm is zijn geschiktheid om een gebeurtenis te verbeelden in plaats van een verhaal te vertellen.’ ‘Poëtisch betekent hier een ritmische compositie van rijmende elementen die een gebeurtenis uitdrukken door zelf een gebeurtenis te zijn.’ ‘Wat is een gedicht anders dan een weigering mee te draaien, voor heel even, in de carrousel die grote mensen de wereld noemen?’ ‘(…) en ik ben principieel tegen troost. Daar ben ik werkelijk hard in. Ik ben daarentegen niet onbereid ontroering te beschouwen als een belangrijke eigenschap, zo niet de core business van poëzie.’ Et cetera.

Het is boeiend om te lezen wat Mettes over ‘ontroering’ schrijft. ‘Ont-roering,’ zo besluit hij zijn excursie, ‘betekent steeds opnieuw beginnen met roeren, de beweging nooit volledig voltrekken tot in het zwarte gat van de absolute subjectiviteit (…).’ Terecht komt hij in het verweer tegen de opvatting dat dichters niet intelligent, belezen en ook theoretisch onderleg mogen zijn: ‘Geen enkele serieuze dichter is er op uit een theorie te illustreren, maar wie principieel elke reflectie over het eigen vak afwijst, loopt het gevaar voortdurend dezelfde onbewuste theorie te illustreren.’ Hij zet zich af tegen het vergelijken van de dichtersblik met de kinderblik, volgens hem de basis van ‘de dominante poëtica van de meest gerespecteerde Nederlandse poëzie (…): Michel, Duinker…' Dat maakt me alvast zeer nieuwsgierig naar een van de essays in het laatste part van het boek, waarin hij zich, zo te zien, bezighoudt met poëzie van Duinker. Mettes laat zien dat hij kan zien en horen wat rijm en ritme kunnen betekenen en veroorzaken. Hij toont op even ironische als vrij simpele wijze op grond van welke regels je een herkenbaar en troostrijk gedicht kunt maken, dat wil zeggen, poëzie die het goed doet. Hij bestrijdt de vermenging van en vervaging tussen het concrete en het abstracte, het letterlijke en het figuurlijke (à la Pound met diens ‘Don’t use such an expression as “dim lands of peace”. It dulls the image. It mixes an abstraction with the concrete.’ – al in 1913 trouwens; het schiet niet op). Hij zet zijn ontleedscalpel precies daar in waar het nodig is, zoals naar aanleiding van de formulering ‘de taal die braak ligt op de bodem van mijn brein’: ‘Op de eerste plaats kan niets braak liggen op de bodem van wat ook; wat braak ligt is altijd de bodem zelf; braak liggen betekent nu precies dat er niets op of in de bodem te vinden is.’

Kortom, uiterst boeiend, behartenswaardig en meestal to the point allemaal. Met gedrevenheid, overtuiging en flair neergezet. In dat licht voelt het zelfs bijna als een eer juist door iemand met zulke vermogens verkeerd, dat wil zeggen slecht en miskleunend te zijn gelezen... (Waarbij het me – dit om een misverstand te voorkomen – er niet om gaat dat Mettes dat ene gedicht van me zou hebben moeten bejubelen – ik weet zelf niet eens of ik het goed moet vinden –, maar om de nalatigheid waarmee een en ander door hem is behandeld.)

Wat is er gebeurd tussen de notitie van woensdag 10 augustus 2005 en de notitie van de dag erna, die in scherp contrast tot al het eraan voorafgaande bijna gebukt gaat onder excuses, letterlijk uitgesproken excuses, zowel bij voorbaat als achteraf? Twijfels ook (‘Dat ligt misschien minder aan….’, ‘Als ik hierboven onrechtmatig gegeneraliseerd heb…’) Voornemens om het naderhand, onder betere omstandigheden, beter, want uitgebreider, met de hele bundel en zelfs het hele oeuvre in de hand te bekijken. Wat was er aan de hand met Mettes’ conditie die dag (‘en waarschijnlijk morgen’)?

Ik lees nogmaals, maar nu met andere ogen, de laatste zin van Mettes' woensdagblog, en voel dan de adrenaline vrijkomen en de bloeddruk acuut stijgen: ‘Benjamin maakte er in 1940 een einde aan.’

Wordt vervolgd.

MYTHE METTES?

2011-06-11T17:48:00.009+02:00

Wat een prachtig verzorgde uitgave van Jeroen Mettes, Nagelaten werk! Twee heerlijk te gebruiken, d.w.z. buigzaam onbreekbare en fraai vormgegeven boeken in een cassette met een inhoud die op een geen enkele wijze financieel rendabel mag worden geacht. Hulde voor een uitgeverij die in dürftiger Zeit zoiets aandurft.

Dat meld ik niet omdat Wereldbibliotheek inmiddels ook de uitgeverij van mijn werk is, want dan zou ik het hierbij laten.

Lees HIER het vervolg.

KOM, RIJKSSUBSIDIE

2011-06-11T00:29:00.001+02:00

Zoals bekend heeft G. Komrij altijd de gesel willen leggen over het Fonds voor de Letteren met zijn van de staat profiterende prulschrijvers.
Kennelijk staat hij, nu de hele cultuursector wordt afgeknepen, op de barricades. Voor wiens belang?
Derhalve dringend gevraagd: accountant om te berekenen hoeveel geld de heer G. Komrij indirect van de Nederlandse staat / belastingbetaler heeft mogen incasseren via honoraria, reis- en verblijfskosten betaald door instellingen gesubsidieerd door diezelfde Nederlandse staat / belastingbetaler.

CONFÉRENCE

2011-06-09T14:03:00.001+02:00

In het nieuwe nummer van Conférence (no. 32, printemps 2011) in het Frans vertaalde gedichten: 'Été à Auvers', 'Les Alyscamps'. 'Tournent dans l'air du soir', 'Miracolo'.

A DULL BOY

2011-05-20T22:50:00.003+02:00

Vanmiddag in tramlijn 14 zat een oudere, ongeschoren en naar alcohol ruikende man tegenover me toen de passagiers elektronisch werden gecontroleerd op de geldigheid van hun vervoersbewijzen.
Nadat zowel hij als ik waren gecontroleerd, zei hij met een knipoog tegen mij: 'Dat zul je toch de hele dag moeten doen...!'
'Wie weet is het toch afwisselender dan je denkt,' meende ik zo nodig te moeten opmerken.
'Ik zou nog liever een boek schrijven,' antwoordde hij schamper.

VERITAS

2011-05-09T20:45:00.005+02:00

'Weg ermee. De amateurs lopen en masse over ons heen.'

Aldus een al bijzonder lang zeer gewaardeerde collega-dichter gisteren tegenover mij, toen even een poëziebloemlezing ter sprake kwam die werd samengesteld door de-man-en-zijn-lichaam Arie Boomsma.

Het deed me weer denken aan en vooral over de woorden die Adriaan van Dis sprak in het televisieprogramma De wereld draait door van 13 april j.l., 'vol vuur', zoals Van Dis zijn beoordeling van bedoelde bloemlezing zelf op zijn site typeert.
'Laat ik vooropstellen,' zo begon Van Dis aldus met gloed, 'dat iedereen die de poëzie wil bevorderen al mijn respect verdient.'

Het gaat mij hier nu niet om Adriaan van Dis en zelfs nauwelijks om de eeuwig godzalig glimlachende anthologist die schijnbaar voor de gelegenheid in vermeend schoonschrift een anagram van 'I vaster' op zijn rechter onderarm had laten tatoeëren, maar om een uitspraak die je, met varianten, steevast kunt vernemen wanneer het in de media en culturele kringen gaat over 'de poëzie'. Prompt vervalt iedereen dan in gepaste ootmoed.

Is de poëzie zoiets als een bedreigde diersoort? Zelfs als het gaat om de reuzenpanda of de chitra chitra is het zeer de vraag of iedereen die het voortbestaan van deze soorten wil bevorderen alle respect verdient; voorbeelden genoeg van rampzalige gevolgen van juist de allerbeste bedoelingen.

Nee, de poëzie is niet zoiets als een bedreigde diersoort. De poëzie bestaat helemaal niet. Of hoogstens als benaming voor een bepaalde synthetische wierookgeur. En vrijwel alles wat in die geur werd en wordt geschreven verdient allesbehalve bevordering. Weg ermee.

VERGAT HET MEISJE HAAR BADTAS MAAR

2011-04-29T10:20:00.002+02:00

Leonardo Cremonini (detail)

Te lezen op Raster online: 'Vierde kwartet', destijds opgenomen in Raster 11, 1979, nadien in de bundel Vergat het meisje haar badtas maar, 1980.

ACH, WEAKLY

2011-04-24T22:04:00.002+02:00

‘Het moet toch beetje lullig zijn om in deze bloemlezing te staan. Ten eerste krijgen de dichters de reputatie slecht opgepikt te worden door de kritiek.’

Dat schrijft iemand op 8Weekly over de bloemlezing De tegenstrijdige generatie, samengesteld door Yves T’Sjoen.

Ten eerste een fraaie omkering: een reputatie krijgen doordat je niet voldoende reputatie hebt. Ten tweede (maar eigenlijk nog eerder dan ten eerste): wat is er mis met het besef dat je werk minder gezien wordt dan dat van anderen? En wat is er voorts mis mee dat iemand opmerkt zulks niet terecht te vinden? Voor wie en wat is dat lullig? Toch alleen maar voor lieden die voornamelijk geïnteresseerd zijn in de vigerende culturele pikorde? Soms zit bij die lui toevallig een interessante dichter, maar veel meer soms niet.

Wie enig historisch cultuurbesef in zijn donder heeft, weet dat het altijd zo was en nooit anders zal zijn. Naderhand blijkt meestal dat ‘de kritiek’ en daarmee ‘de reputatie’ nog de meest aan mode en dus vergankelijkheid onderhevige componenten in het culturele getijdenspel zijn.

Afgezien daarvan heeft de scribent, uit moedwil of misverstand, de crux van het bestaan van deze bloemlezing volledig over het hoofd gelezen. ‘Still going strong’ – dat is het eigenlijke motto, tegen de hijgerige verjongingsbehoefte van de huidige cultuur in. Maar als je dat eenmaal inziet en accepteert, moet je je ook bezighouden met de overige 290 pagina’s van de bloemlezing in plaats van je slechts te storen aan 11 presenteerblaadjes, luilak.

EIGENTIJDSE ANACHRONIEK

2011-04-24T14:04:00.002+02:00

De leeswolf, 2011, nr. 3 / april

Eigentijds anachroniek

Huub Beurskens: Maar waar is het drama? / door Sven Vitse

"Huub Beurskens houdt er al jarenlang een bewonderenswaardig publicatieritme op na — gezegend zij de recensent die het allemaal bijhoudt. Na de roman Oorlogskind (onder het pseudoniem Loni Wolf) en het in eigen beheer uitgegeven prozaboek Dieman zijn van Beurskens eind 2010 gelijktijdig twee nieuwe titels verschenen: de essaybundel Maar waar is het drama? en het lange gedicht Mathieu. Het is al vaker gezegd: Beurskens beheerst verschillende genres en weet in elk van deze genres de ervaringswereld van de lezer — als die hem wil volgen — een paar graden ruimer te maken. Als geen ander slaagt Beurskens erin abstracte concepten als paradox en metamorfose in een verhaalstructuur, in klank en ritmiek, of in een helder suggestieve uiteenzetting vorm te geven. Dat is mijns inziens een kunst en geen kunstje, zoals ook wel eens wordt beweerd.

Ik heb in mijn inleiding bewust niet geschreven dat Beurskens in elk genre ‘een eigen stem’ vindt en bovendien ‘de lezer op het verkeerde been’ zet. In Maar waar is het drama? geeft de auteur herhaaldelijk aan met deze kwalificatie van zijn werk — al is zij doorgaans als compliment bedoeld — niet onverdeeld gelukkig te zijn. ‘Zowel ik als mijn gedichten hebben nooit ofte nimmer de intentie gehad een lezer op het verkeerde been te zetten’, luidt het. Met een dergelijke uitspraak lijkt Beurskens vooral zijn verhouding tot het modernisme (en de avant-garde) te willen bepalen. [...]"

U kunt de volledige tekst lezen in de leeswolf, 2011, nr. 3 / april.

BLIJVEN ZOALS HET NOOIT GEWEEST IS

2011-04-22T15:01:00.002+02:00

Lees mijn beschouwing van Benno Barnard, Krijg nou de lyriek! op De Reactor.

PERITEKSTEN

2011-04-20T20:42:00.004+02:00

Zojuist verschenen van Yves T'Sjoen: Dingenzoeken in Taka-Tukaland. Periteksten in de moderne Nederlandstalige poëzie.

Academia Press:

"De Franse literatuurwetenschapper Gérard Genette bestudeert in Seuils (1987) het fenomeen van de peritekst. Periteksten zijn alle tekstuele elementen die buiten de literaire tekst staan en die de aanwezigheid van een auteur laten vermoeden. Minder auteursintentioneel uitgedrukt zijn periteksten te beschouwen als semantische indicatoren die de lezing van een tekst (kunnen) sturen. Voorwoorden, fotografisch materiaal en andere visuele reproducties, aantekeningen, motto’s en opdrachten, kaftontwerpen, typografie en lay-out, regelnummering en titelkeuze in literaire boekpublicaties worden tot de peritekst gerekend.

Dingenzoeken in Taka-Tukaland bundelt essays waarin de relatie tussen tekst en peritekst centraal staat. Aan de hand van een reeks casussen in de moderne Nederlandstalige poëzie (Gaston Burssens, Christine D’haen, Hugues C. Pernath, Willy Roggeman, K. Schippers) wordt de veelzijdige werking van de peritekst onderzocht. Niet zozeer de interpretatie van de gedichten staat daarbij voorop, wel de wijze waarop de lezer in zijn lectuur en dus in het proces van betekenisgeving wordt gestuurd door periteksten. De schrijvers Benno Barnard, Huub Beurskens, Eva Gerlach, Peter Holvoet-Hanssen, Saskia de Jong, Roland Jooris, Jan Lauwereyns en Roger de Neef dienen de lezer van hun (peri)teksten van repliek en lichten aspecten van de auteursintentie of een eigen zienswijze toe. In de essays over poëzie van Albert Bontridder, Richard Minne en Paul Snoek wordt de tekstinterpretatie vanuit of met aandacht voor de peritekst (een aantekening, de titel van een gedicht en een omslagtekening) ondernomen."

Academia Press, ISBN 9789038216683, 267 pagina's, € 24,-

POËZIE EN ADEMNOOD

2011-04-13T22:56:00.003+02:00

Het lezen van poëzie kan levensgevaarlijk zijn. Gelukkig heeft Nederland een dappere keurmeester. ‘Dit is geen taalspel.’ Wanneer hij dat keurmerk op een bundel heeft gestempeld en je begint desondanks aan de lectuur, dan moet je, mocht je het onverwacht overleven, naderhand niet zeuren bij zorginstellingen en verzekeringsmaatschappijen. Revalidatie op eigen kosten zal onontkoombaar zijn.

In de nieuwste bundel die hij met gevaar voor eigen leven voor volk en vaderland heeft gekeurd, komt hij al meteen terecht in ‘het ruige bergmassief van twee ongenaakbare borsten’. Een zo gewaarschuwd man telt voor twee, zou je denken, maar nee, hij trekt heldhaftig juist dit bergmassief binnen, hoewel er ‘geen spoor van een hoofd’ is. ‘De bundel opent zich als een lichaam’, en voor ‘de lezer die wil weten wat erin staat, zal (hij) dit vreemde en intieme terrein moeten betreden.’

De man verdient op dit punt aangekomen al een koninklijke onderscheiding.

Als een koene solitaire ridder aanschouwt hij weldra ‘een erotisch slagveld waar je van schrikt.’ Hij had natuurlijk al zo’n vermoeden. ‘De titel roept een sfeer van eenzaamheid en onherbergzaamheid op,’ zegt hij, ‘en de gedichten bevestigen de verwachting.’

Wat hem dan overkomt, wens je niemand toe: ‘Ik hap naar adem als ik de gedichten lees.’ En meteen daarna dit: ‘Het boek valt uiteen in drie afdelingen.’ Geen wonder dat hij even verderop als ‘lezer struikelt’.

‘Pregnant en overrompelend’ is het allemaal, ‘hardcore’, met ‘wurgende ontontkoombaarheid’ van bepaalde banden, onthutsend, een ‘verlaten arctisch landschap van geilheid en pijn’.

De keurmeester kan dan ook nog net, godzijdank voor ons, zijn samenvattende slotzin uitstoten: ‘Deze poëzie snijdt mij de adem af.’

Stel je eens voor dat ik nietsvermoedend die bundel had aangeschaft, dat ik hem in de rookstoel onder de schemerlamp gezellig wilde gaan zitten lezen en dat mijn vrouw binnen vijf minuten in paniek was komen aansnellen, ‘Wat is er? Wat is er met je? Stop dan ook met roken!’, hoewel ik mijn hele leven niet had gerookt.

VOORDELEN VAN RELATIEVE ONBEKENDHEID

2011-04-12T15:38:00.005+02:00

Een van de niet uit te vlakken voordelen van relatieve onbekendheid als schrijver is, dat je nog steeds heus verrast kunt worden, zoals hierdoor: een enthousiaste bespreking van de roman Noordzeepalmen die ik schreef toen de bespreker nog niet eens geboren was.
Ik heb dat boek nooit meer teruggelezen en ik weet, denk ik, ook waarom: niet omdat het schatplichtig is aan een door mij tot op de dag van vandaag bewonderde schrijver, maar omdat ik vrees dat ik met die roman bij die schrijver zelfs niet in de schaduw zal mogen staan, hem misschien zelfs verkeerd heb getaxeerd en daarmee heb vervormd.
Ik vermoed ook dat de bespreker gelijk heeft wanneer hij suggereert dat ik in dat boek beter niet zo direct naar Nabokov en diens roemruchte roman had kunnen verwijzen, dat suggestie voldoende en dus beter zou zijn geweest. Ik herinner me dat ik het niet aandurfde om het risico te lopen ervan te worden beticht dat ik deed alsof mijn neus bloedde. Wist ik veel dat er dertig jaar overheen zouden moeten gaan voordat iemand de spoedig zoek geraakte roman als een 'verborgen parel' zou opvissen.
Een ander voordeel van relatieve onbekendheid: dat je je bij het schrijven steeds minder aantrekt van dat soort omzichtigheden en angsten met het oog op vermeende recepties.

UIT DE MODE

2011-04-03T15:40:00.004+02:00

Allereerst dit: het werk van Jeroen Brouwers ken ik nauwelijks, zijn nieuwste roman heb ik niet gelezen.

Dan dit: in een eerder bericht besteedde ik aandacht aan een groot artikel van Jeroen Vullings in Vrij Nederland, aanleiding om benieuwd te zijn naar de consequenties en concrete gevolgen van Vullings’ woorden voor zijn (kritische) omgang met literatuur.

Inmiddels heb ik weer net zoveel interesse in des letterenchefs opinie als in die van een redactrice van Teen Vogue:

‘Horlogemakersproza. Zo werden Jeroen Brouwers’ romans ooit betiteld. Daarmee wordt bedoeld: gelaagd proza, waarin de schrijver met noeste vlijt symbolen, betekenislagen, verwijzingen heeft aangebracht. Alle radertjes hebben een fijnmazige functie in de waterdichte structuur, volgens het brouwersiaanse principe: niets bestaat dat niet iets anders aanraakt. Proza van schrijvers die als almachtige goden greep op en controle over hun verhaaluniversum willen houden. Chaos dient uitgeband.

De hoogtijdagen voor zulk door de schrijver zwaar en ernstig beademd proza waren de jaren tachtig van de vorige eeuw. Uiteraard wordt er nog steeds proza geschreven met verscheidene betekenislagen, maar daarin mag de aanlegkabel meer gevierd worden ten gunste van het verhaal, en de schrijver speelt meer met die allusies en lagen – zoals Roberto Bolaño. Het bloedserieuze gelaagde schrijven is passé.’ - Vrij Nederland 31 maart 2011

Ach, Rembrandt was ook passé toen hij De samenzwering van Claudius Civilis schilderde en zijn werk voor het nieuwe Amsterdamse stadhuis werd geweigerd.

(Lees ook Marc Kregting: ‘De door mij beoogde literatuur zal nadruk op haar taalgebruik leggen, maar niet ter “ontregeling”. Ze wil de ideologische premissen van het bestaande oprakelen en dus ook redenaties die leiden tot etiketten als “gedateerd”.’)

KRIJG NOU DE LYRIEK

2011-03-27T18:06:00.002+02:00

Bevriende poëzie:

Benno Barnard over zijn nieuwe bundel
op Cobra.

AVOND VAN DE POËZIE LANDGRAAF

2011-03-24T22:27:00.003+01:00

Op vrijdagavond 15 april a.s. vindt in het Theater Landgraaf de (8ste) Avond van de Poëzie plaats.

De dichters Huub Beurskens, Eva Cox, Kreek Daey Ouwens, en Mark Tritsmans praten met Jan Baeke over het maken van gedichten, en ze lezen daarna voor uit eigen werk.

De muzikale omlijsting geschiedt door de Female drummer Miguelle Wetzels. Zij wordt begeleid door haar jazz-combo.

DE TEGENSTRIJDIGE GENERATIE

2011-03-23T17:11:00.006+01:00

Zojuist verschenen:

Samenstelling en inleiding: Yves T'Sjoen
De dichters: Robert Anker, Benno Barnard, Huub Beurskens, Frans Budé, Eva Gerlach, Jacob Groot, Luuk Gruwez, Stefan Hertmans, Hester Knibbe, Frank Koenegracht, Anton Korteweg, Wiel Kusters, Leonard Nolens, Willem Jan Otten, Hans Tentije, Miriam Van hee, Ad Zuiderent.
320 pagina's, € 22,50, Uitgeverij Meulenhoff

Meer informatie HIER.

WAT BEOOG JE MET EEN ROMAN?

2011-03-14T23:03:00.002+01:00

Wat beoog je met een roman?

‘Een bepaalde mate van onoplosbare complexiteit, een mengeling van heel goed en gedenkwaardig proza, originaliteit met respect voor de vorm en een dichtheid van thematisch materiaal. Wat ik niet verlang en niet relevant acht: ‘geloofwaardige’ karakters, naturalisme, openbarende transformaties, plotgerichtheid of een verklaring voor wat er in de wereld om ons heen gebeurt.’

Wat steek je op van andere kunstvormen?

‘Volgens mij is het voor schrijvers essentieel om zich bezig te houden met niet-literaire vormen. Fictie die niet geïnformeerd is door andere media komt op mij over als iets doods op de pagina. Door andere media, bedoel ik, in het algemeen, met uitzondering van film. Film als medium oefent een enorme invloed uit op de roman. Het is alsof we zo’n toffe oudere broer hebben en dat we alles doen wat hij zegt, zelfs als het niet goed voor ons is.

Persoonlijk ben ik zeer, zeer, zeer geïnteresseerd in muziek, en het leeuwendeel van waar ik me buiten het literaire intellectueel mee bezighoud, bestaat uit het luisteren naar muziek. Niet zomaar populaire muziek, maar serieuze muziek, jazz, ‘klassiek’, wat dat ook moge betekenen, ouderwetse muziek, muziek uit andere landen, enzovoort. Maar ik kijk ook graag met bewondering naar hedendaagse visuele kunst, vooral schilderkunst en fotografie. Door een ontmoeting met visuele kunst zie ik mijn werk altijd verbeteren.’

Wat is een goede afsluiting voor een roman?

‘Ik vind het belangrijk om opgeruimdheid te vermijden. Van opgeruimdheid moet ik overgeven. Alles in de happy-endfamilie van romaneindes zou moeten leiden tot overweging van de eeuwige verbanning van de schrijver. Als Jane Austen nu zou leven, zou ik haar naar Sint Helena verbannen, met haar complete hofhouding. Een einde zoals het hoort is een opening naar buiten. Een afsluiting van bepaalde thematische ideeën en een voorstel tot een aantal andere. Veeleer een ontplooiing dan een afsluiting. Bend Sinister eindigt met de zin ‘It was a good night for mothing.’ Blijkbaar hebben nogal wat drukkers die m veranderd in een n, omdat ze dat dan een beter slot vonden. Maar ik zie Nabokovs slot juist als geslaagd, omdat het niets afsluit, het verwijst naar mogelijkheden voorbij het verhaal dat net werd verteld.’

In hoeverre ben je je bewust van beïnvloeding wanneer je schrijft?

‘Uiteindelijk is het ijdel om je zorgen te maken over beïnvloeding, want we zijn allemaal beïnvloed. Er is niet zo bijster veel aan mij of mijn werk dat echt uniek is, en eigenlijk hoef ik ook niet zo nodig uniek te zijn. Ik probeer niet te denken over wat ik aan het doen ben. Ik probeer alleen maar wat meer woorden neer te krabbelen of er misschien een aantal te veranderen in wat ik al heb. Het doet er niet toe of er invloed is, het doet er niet toe wat dat betekent. Dat is iets voor critici en lezers om uit te maken.’

***

Ik blader de afgelopen dagen zo nu en dan door een van die boek die eigenlijk overbodig zijn maar waar je toch niet vanaf kunt blijven: The Secret Miracle, verzorgd door Daniel Alarcón, New York 2010. Het bevat meer dan 300 pagina’s vragen aan en antwoorden erop van 54 romanschrijvers, onder wie Paul Auster, Stephen King, Mario Vargas Llosa en Haruki Murakami (maar van de meesten had ik nooit gehoord).

De vragen die worden gesteld hebben betrekking op allerlei aspecten van het schrijverschap en het schrijfproces, zoals beïnvloeding, het begin van het schrijfproces, structuur en plot, karakters en setting, de revisie.

Ik vond het amusant om eens na te gaan van welke auteur ik over de hele linie de meeste antwoorden zou onderschrijven. Het werd zo’n auteur van wie ik niet eerder had gehoord en van wie de hier boven geciteerde antwoorden een kleine selectie vormen. Nu dus eens een boek van de man lezen: Rick Moody.

BEWAARMACHINIST

2011-03-11T12:22:00.007+01:00

Dus: www.uitgeverijhuisclos.nl

FLOW & TORRANCE

2011-02-21T22:34:00.021+01:00

De getourmenteerde schrijver 1 (Jack Torrance)

Op de recensiesite De Reactor is een gedachtenuitwisseling te volgen over het tekort aan aandacht voor wat ik gemakshalve maar ‘echte’ literatuur noem, ten gevolge van de media-aandacht voor boeken als die van Kluun (wiens werk tot een artistiek lagere categorie schijnt te moeten worden gerekend – ik heb zelf, al dan niet helaas, niets van de man gelezen), een hype die de literaire dag- en weekbladkritiek kennelijk niet aan zich voorbij kan en wil laten gaan en waaraan ze op haar manier dus weer haar steentje bijdraagt.

‘Moet de Nederlandse kritiek Kluun onder embargo stellen dan?’ vraagt Jeroen van Rooij zich af. Dat lijkt hem overdreven, maar, zo schrijft hij, ‘het zou fijn zijn als men proportioneel op zijn werk kon reageren. Dus niet met de volledige strijdkrachten ten oorlog trekken, maar ook niet zomaar buigen naar de grillen van de populaire media. En in godsnaam, als je er niets over te zeggen hebt, schrijf er dan ook niet over. Gebruik de vrijgekomen ruimte om dat ene boek te bespreken dat al veel te lang is blijven liggen en dat wel een duwtje in de goede richting kan gebruiken, omdat er werkelijk iets in op het spel staat.’

Zijn analyse van en bezwaren tegen een en ander worden nog door met name één respondent op De Reactor volijverig van kanttekeningen voorzien, maar tot een echte discussie komt het bij zo’n oratio pro domo begrijpelijkerwijs niet. Geen van de deelnemers aan de gedachtenuitwisseling is immers zelf in een zodanige positie dat hij bij machte is te proberen daadwerkelijk iets aan de bekritiseerde en mogelijk kritieke toestand te veranderen. ‘Was het echt nodig hier precies dit, voor de meeste Reactor-lezers tamelijk evidente standpunt te verkondigen?’ vraagt de al aangeduide respondent, waarna hij zelf niet meer te stuiten is en nog meer dan elfhonderd woorden ter schraging van deze zelfde evidentie bijdraagt.

Jeroen Vullings is wel in een dergelijke positie. Hij is immers sinds het jaar 2000 chef van de ‘Republiek der Letteren’, het boekensegment van het weekblad Vrij Nederland. In het jongste nummer van Vrij Nederland deelt zich de chef persoonlijk maar liefst vier hele weekbladpagina’s toe (goed voor evenveel, bij VN zelfs meestal voor het dubbele aantal recensies) om melding te maken van zijn snakken naar het pendant van wat hij kwalificeert als ‘feelgoodproza’ en ‘feelgood-spielerei’, en waartoe hij boeken rekent als die van Kluun, Koch, Noort, Van Royen, Japin, Kader Abdolah en Van der Zijl. Tegenover ‘behaaglijke levenslessen’ wil hij ‘proza dat ons dichter brengt bij het verontrustende woeden van de wereld’ en ‘de ambitieuze roman die zich alleen gekweld laat schrijven en evenzeer moeilijk laat lezen’. Vullings vreest voor het afbreken van ‘de onvoorspelbare koers van de literatuur (…), de flow waarin de een grillig experimenteert en de ander met elk boek tuchtig steen op steen legt onderweg naar de piramidetop.’

Dat Vullings zo uitpakt en uitvalt, is des opmerkelijker als je bedenkt dat hij zeer recent zelf de nieuwste boeken van zowel Kluun als Koch voor Vrij Nederland besprak, elk met iets meer dan elfhonderd woorden. Op het boek van Koch (‘Na Het diner kan niemand meer ontkennen dat Herman Koch een volleerd schrijver is,’ concludeerde hij twee jaar geleden al.) plakte hij, met de pet van de letterenchef op, zelfs vier (van de mogelijke vijf) waarderingssterren. Ook Japin heeft bij mijn weten niet te klagen gehad over gebrek aan belangstelling van de kant van Vrij Nederland.

De getourmenteerde schrijver 2

Wat andere, door Vullings in zijn ‘Pleidooi voor onbehagen’ genoemde feelgood-auteurs betreft weet ik het niet. Ik kijk het weekblad al zeker sinds 2000 nog hoogst zelden in. Maar ik overweeg nu in alle ernst een abonnement te nemen, met onmiddellijke ingang. Het kan immers niet anders of dit stuk van het hoofd der Republiek zelve gaat zijn consequenties hebben voor de invulling en culturele strategie van het weekblad. Vullings wil en kan nu niet anders meer dan zijn literatuurreporters ongebaande paden op- en onontgonnen of verwaarloosde gebieden insturen, waarbij hij zelf het voorbeeld zal geven!

Of zal het opperste gezag van zijn weekblad hem, met het oog op de eigen omzetcijfers, zulks niet toestaan en hem uit het vrijstaatje met die eufemistische naam schoppen?

Mogelijk zal men eerst de kat uit de boom kijken, zoals ik dat wellicht ook beter kan doen. Want zijn die schrijvers naar wie, zijn die boeken waarnaar Vullings zo vurig verlangt er eigenlijk wel? En als ze er zijn, is de al tien jaar door feelgoodcultuur omringde, doorspeelde en doorspoelde chef-recensent wel gedisponeerd om ze te herkennen? Is de kans niet veel groter dat hij zo’n piramidebouwer die hij zegt te zoeken, aanziet voor een onnozelaar die probeert een steen in de lucht te plaatsen? Heeft zijn cheffunctie in het centrum van de literaire cultuur niet juist zijn intuïtie en zintuigen geatrofieerd die nodig zijn voor het opsporen en herkennen van de kwaliteiten die hij zegt te zoeken?

Nu ik het zo nader bekijk, boezemen meerdere formuleringen in Vullings’ ‘Pleidooi’ me ook weinig vertrouwen in. Neem ‘de ambitieuze roman die zich alleen gekweld laat schrijven’… Van gekweld schrijvende schrijvers heb ik nooit een hoge pet opgehad, waarmee ik bedoel dat ik in de boeken van zulke schrijvers niet veel fiducie heb. Waarom zou je überhaupt schrijven als het een kwelling voor je is? Schrijven is toch een lust? Zoals verliefdheid een lust is, ondanks of juist dankzij de opgejaagde gevoelens erbij, de hartkloppingen, de angsten, twijfels, het sadomasochisme van mijn part. Misschien dat een schrijver door het woeden van de wereld echt wordt gekweld, maar bij het schrijven daarover wordt die kwelling, het kan niet anders, een vorm van lust. Het schrijven van Kafka was en is een lust, evenals het lezen ervan trouwens. Getourmenteerdheid vanwege het schrijven zelf is artistiekerige pose of een symptoom van (gevaarlijke) gekte. Maar afgezien hiervan: het beeld van een getourmenteerde schrijver is voor het lezende publiek juist het tegendeel van verontrustend. Men voelt zichzelf immers gauw en graag goed als het de ander, in dit geval, de schrijver slecht schijnt te gaan. En geen zorgen: de kreunend en steunende artistiekeling komt toch niet in het echt bij je over de vloer. Het Van Goghmuseum telt zo’n anderhalf miljoen bezoekers per jaar. Hoeveel van dat aantal zouden er zonder enige ruchtbaarheid, ja, zonder een flauw vermoeden ervan dat het gaat om een figuur voor wie meer dan tachtig jaar na zijn zelfmoord een groots museum zou worden geopend, bewondering aan de dag leggen voor en onderdak verschaffen aan zo’n ongewassen warhoofd met een lelloos linkeroor? Achteraf, nu zijn werken miljoenen opbrengen, maakt juist het verhaal van een gekweld leven voor de allermeeste bezoekers van zijn schilderijen feelgoodkunst.

Maar ik ben aan het afdwalen, geloof ik.

In elk geval ben ik voor het eerst benieuwd naar een nieuw nummer van Vrij Nederland met daarin de ‘Republiek der Letteren’. En ik hoop dat mijn argwaan ten onrechte blijkt te zijn. Of dat Jeroen Vullings binnenkort aanklopt bij de reactie van De Reactor, waar het overigens niet slecht toeven is.

De getourmenteerde schrijver 3

KNACKNIEUWS

2011-02-08T17:14:00.009+01:00

Op de site van Knack staat dit:

Ook Huub Beurskens verlaat Meulenhoff

Het plotse ontslag van Bart Kraamer, hoofdredacteur van Meulenhoff, blijft voor deining zorgen. Nadat schrijver Aristide von Bienefeldt al de deur dicht trok van het uitgevershuis, zegt nu ook auteur Huub Beurskens Meulenhoff de wacht aan. Hij verkast naar De Wereldbibliotheek en wil met zijn transfer expliciet protesteren tegen de kortzichtige besparingsoperatie bij Meulenhoff. Uitgerekend een hoofdredacteur als Kraamer met een groot hart voor de literatuur én zijn schrijvers wordt nu op de keien gezet, aldus Beurskens.

Helemaal juist is deze informatie niet. Al eind vorig jaar ben ik in stilte bij Wereldbibliotheek over de vloer gekomen in verband met mijn overstap. Het feit dat Bart Kraamer een maand later aan de kant werd gezet door Meulenhoff, bevestigde slechts mijn gevoelens, verwachtingen en overwegingen betreffende de gang van zaken op nummer 507 aan de Herengracht.

NIEUWE UITGEVER

2011-02-03T10:46:00.004+01:00

Mijn roman Vera zal, evenals volgende boekpublicaties, niet verschijnen bij Meulenhoff maar bij Wereldbibliotheek.

Voor verwante berichten zie HIER.

DE OV-DICHTERRIJKAART

2011-01-28T12:03:00.009+01:00

OV-Dichter

In De Groene Amsterdammer van vorige week stond een stukje van Opheffer, ‘Liever niemand dan sommigen’, waarin de scribent verklaart dat ‘niemand een subsidie’ in zijn ogen ‘rechtvaardiger’ is ‘dan: sommige mensen - we laten dat door een kunstcommissie uitzoeken - krijgen van de overheid wel subsidie en andere niet.’

De column bracht me opnieuw een uitspraak van Fouad Laroui in herinnering. Toen ik voor een viertal jaren deel uitmaakte van de adviescommissie van het Fonds voor de Letteren, maakte tijdens een gezamenlijke vergadering van die vaste commissie en het bestuur het toen kersverse bestuurslid Fouad Laroui een opmerking die me verontwaardigd deed opveren. Die opmerking kwam erop neer dat het eigenlijk onterecht of zelfs belachelijk was om dichters financieel te ondersteunen, want een gedicht bedacht je, volgens Laroui, bij wijze van spreken tijdens een rit met de tram.

Ik ben me sindsdien blijven afvragen waar mijn verontwaardiging eigenlijk vandaan kwam. Natuurlijk is het niet waar dat je aan een gedicht of aan je dichterschap niet hoeft te werken, dat je er geen tijd en energie in hoeft te steken. En op zijn minst opmerkelijk was het feit dat een nieuwbakken bestuurslid van het Fonds voor de Letteren met zijn opmerking eigenlijk, bewust of onbewust, meteen aan een van de poten van datzelfde fonds begon te zagen. Maar kwam mijn reactie niet tevens voort uit mijn eigen onwil om te erkennen dat ik zelf ook zo mijn twijfels had bij het subsidiëren van het levensonderhoud van mensen die gedichten willen schrijven? Zelf zou ik immers nooit een werkbeurs aanvragen bij het Fonds, en dat was (en is) min of meer een persoonlijk principiële zaak. Ik ben er ook van overtuigd, ongetwijfeld net als degenen die mijn poëzie rommel vinden, dat ik mét werkbeurzen geen betere gedichten zou hebben geschreven, dat wil zeggen, zonder een beroep waarmee ik mijn kostje heb kunnen en nog steeds kan verdienen.

Waarom was ik dan toch in die adviescommissie gaan zitten? Om gedwongen te zijn boeken te lezen en ‘ontwikkelingen’ bij te houden, die ik anders over het hoofd zou zien? Wellicht, al heb ik achteraf de indruk dat ik niet veel zou hebben gemist. Omdat ik mijn optiek wel eens een tijdje in comité wilde toetsen aan werk dat ik niet kende en vice versa? Ook. Doordat ik gevoelig was voor het argument dat ik juist door mijn financiële onafhankelijkheid voor zover mogelijk ‘objectief’ kon zijn, te meer daar ik mijn geld, in tegenstelling tot praktisch iedereen in de literaire cultuur, juist niet over de ruggen van schrijvers en boeken verdiende? Ook dat. Omdat het om mijn eigen belastingcenten ging? Allicht.

Maar ik denk dat daarnaast zoiets als een gevoel van of voor cultuurpolitieke correctheid een rol heeft gespeeld, in combinatie met enkele krampachtig naïef gehouden ideeën over het belang van ‘de’ poëzie en ‘de’ literatuur voor een gemeenschap die daar nauwelijks of niet om vraagt en maalt, uit een min of meer vanzelfsprekend aangenomen houding van cultuuroptimisme en sociaalpedagogisch idealisme dus.

Bovendien toont het gegeven dat ik het de maximale twee periodes van twee jaar heb weten vol te houden aan dat enig masochisme me niet vreemd is. Herhaaldelijk ben ik in die tijd persoonlijk benaderd, geschoffeerd en meer dan dat, door aanvragers wier opgehouden hand leeg was gebleven. Sowieso is een groot deel van de aanvragers, al dan niet gehonoreerd, allerminst frequent bezoeker van de stoa poikilè, is mijn ervaring.

Uiteraard is er vanuit de (zelfgekozen) onderste regionen, uit de ringvormige voedselafvalgracht van de apenrots, het meeste gekijf naar boven te vernemen. Je houdt het niet voor mogelijk welke strategieën daar worden bedacht en apenstreken er worden uitgehaald om ook bij het trosje overheidsbananen hogerop te kunnen komen. Zo kwam een van die gootapen op het idee om, na meermaals te zijn afgewezen voor een werkbeurs en ook vergeefs beroep daartegen te hebben aangetekend, in zijn ogen potentiële en voor hem negatieve beoordelaars met regelmaat publiekelijk te beledigen, om te voorkomen dat die zijn nieuwste aanvraag nog ter beoordeling voorgelegd kregen of om in elk geval bij een volgende beroepszaak als argument te kunnen aanvoeren dat zij vooringenomen waren, want een persoonlijke wrok tegen hem zouden moeten koesteren. De vindingrijkheid van het zelfbeklag vanwege vermeende miskenning is vaak tragikomisch in zijn doorzichtigheid.

Alleen al het bestaan van die kleine horde jaloers en vals kijvende en tegelijk bedelende gemankeerde makaken in de onderste ring rond de subsidieapenrots, zou een reden kunnen zijn om de dop voor dichterij te stoppen, al was het maar ter bescherming van naïeve adviseurs. Maar terug naar de uitspraak van Laroui.

Ik hoef niet eens diep in mijn hart te kijken om de man gelijk te geven. Eigenlijk ben ik er net als hij van overtuigd dat er geen betere gedichten worden geschreven dankzij het feit dat er daartoe werkbeurzen worden verstrekt. Dat ik bij Laroui’s uitspraak opveerde was terecht, maar ik had het moeten doen om hem bij te vallen, om hem beide handen tegelijk te schudden en demonstratief zijn zijde te kiezen. Ik heb toen de kans gehad het pand van het Fonds te verlaten nadat ons ter tafel gebrachte voorstel onder algemeen bijval en tot ieders grote opluchting was aangenomen: vervanging van de subsidiëring van een select gezelschap dichtende medemensen door het toekennen van een OV-dichterskaart voor elke medemens met serieuze dichterrijplannen. [De dubbele r is geen tikfout.]

Wat spijtig dat ik die kans toen, vanwege cultuurpolitieke correctheid niet heb willen onderkennen en die dus heb laten liggen. En dat ik dit pas jaren later besefte, gisteravond, tijdens de zogeheten Gedichtendag, in een tram van lijn 7 die me, op de halte Weesperplein, extra, ja, opzettelijk lang de gelegenheid gaf voor een weemoedige blik naar links, in de schaars verlichte Huddestraat, waar het Fonds voor de Letteren alleen nog in de herinnering voortleeft.

Wetende dit te hebben gedacht en gezegd in dürftiger Zeit.

[Wordt vervolgd.]

PINDAKAAS OP DE VLOER

2011-01-13T21:39:00.011+01:00

Afgelopen vooravond was in het televisieprogramma De wereld draait door Wim T. Schippers te gast. Aanleiding was het bericht dat Museum Boijmans in Rotterdam zijn ‘pindakaasvloer’ heeft aangekocht, d.w.z. Schippers ‘instructies’, zoals hij het zelf noemde, om in het museum zo’n rechhoekig vloertje van een laag Calvé pindakaas in een zaal neer te smeren. ‘Conceptuele kunst’, aldus eveneens de kunstenaar zelf, die er meteen achteraan verklaarde dat eigenlijk alle kunst conceptueel is: een Van Gogh bijvoorbeeld kun je ook zelf maken, maar dan heb je geen echte Van Gogh. En Boijmans’ pindakaasvloer is een echte Schippers. (Het programma is HIER terug te zien.) Bulshitt natuurlijk zo’n vergelijking, maar wel een statement dat er bij het grote publiek in gaat als ‘Happuh maar’-Peijnenburg.

Letterlijk tegenover hem aan tafel zat een opponent, een meneer die expert was op het gebied van allergieën en die uit hoofde van zijn specialisme verklaarde dat zo’n vloer vervelende, zo niet funeste gevolgen kon hebben voor mensen met pinda-allergie. Op zijn bekend stoethaspelig snedige wijze zette de kunstenaar die man vervolgens op zijn nummer. Want een nummer was het ongetwijfeld, deze lachwekkende expert en zijn optreden voor Wim T. Schippers, een concept, het zoveelste geslaagde, want niet helemaal grijpbare nummer in het Wim T. Schippersconceptuniversum.

En precies dit maakt Schippers innemend, precies daardoor gun ik hem de verkoop van zijn pindakaasvloerinstructies voor een bedrag dat wel niet boven het halfmiljoen zal uitkomen, aldus de kunstenaar. Schippers beschuldigde zijn personage er ook nog van dat hij alleen maar aan Matthijs’ (= de presentator die we massaal dienen te tutoyeren) tafel had willen zitten, waarop deze uiteraard verzuimde te vragen waarom Schippers daar zelf dan zat. Een perfect ideetje van Schippers, dit eentweetje.

Met als bedoeling en gevolg natuurlijk dat er straks duizenden stommelingen naar een paar vierkante meter uitgeplamuurde pindakaas gaan staan kijken. Maakt immers niet uit of je naar het conceptuele gesmeer met verf van Rembrandt of naar dat met pindakaas kijkt.

Iets eerder in het programma werd terecht de draak gestoken met Halbe Zijlstraat, staatssecretaris van (of is het ‘voor’?) cultuur, die het aantal bezoekers als maatstaf voor het belang en de waarde van kunstuitingen meer dan sterk wil laten meewegen.

Wim T. Schippers zou een heldendaad kunnen verrichten door t.z.t., wanneer duizenden in het jaarlijks met bijna 10 miljoen gemeentelijke euro's gesubsidieerde museum naar zijn pindakaasvloer hebben staan staren, dit kunstwerk eigenmondig te verklaren tot wat het is, 'helaas pindakaas'-cultuurshit, om daarmee Zijlstra c.s. echt te kakken te zetten.

MUSEALE DUMP

2011-01-06T15:07:00.002+01:00

Onlangs bezocht ik het IVAM (Institut Valencia d’Art Modern), in de hoop er enkele fraaie dingen van meesters uit de 20^ste eeuw te zien. Wat ik er aantrof was prijzige artistieke armoede uit de laatste dertig jaren van de vorige eeuw. Zoals dat praktisch altijd het geval is bij een bezoek aan een instelling voor moderne of hedendaagse kunst.

Voor de zoveelste keer een stel kolenzakken op de vloer van een museumzaal of een oude brander met een zwarte roetvlek tegen de speciaal ervoor opnieuw helder wit geschilderde wand. Kunstenaar: Jannis Kounellis. Voor de zoveelste keer het land Italië met de hak naar boven, in brons gegoten, met een touw aan het plafond. Kunstenaar: Luciano Fabro. Voor de zoveelste keer een verder lege zaal met een aantal tot een soort iglo tegen elkaar gezette platen leisteen en glas, met daarop of erdoorheen enkele cijfers in neonletters. Kunstenaar: Mario Merz. Enzovoort.

Ik geneer me altijd tegenover de suppoost die in zulke zalen dienst heeft. Dat hij of zij uren opgesloten is met het soort kunst waar ik binnen een minuut op uitgekeken ben. Loop ik er te snel doorheen, dan beledig ik de suppoost in de grond van zijn bestaan, blijf ik te lang staan, dan beledig ik hem door te doen alsof er meer te beleven is dan hij denkt. Kunst die nauwelijks of niet het nader bekijken, laat staan het analyseren waard is. Kunst die nodeloos ruimte, veel te dure ruimte in beslag neemt. Als je zo’n suppoost om uitleg over het kunstwerk vraagt, zal hij of zij – als er al iets te melden is – je een tekst erover leveren zonder maar één keer op het betreffende werk te hoeven wijzen, zonder je gloedvol mee te voeren om je op bepaalde details en op raffinement te wijzen. Als je wat euro’s overhebt voor het krijgen van een nog uren aanhoudende neerslachtigheid, moet je zo’n instelling beslist niet links laten liggen.

Waarom blijven deze instellingen volharden met het exposeren van wat in feite allang gedumpt had moeten zijn? Het antwoord lijkt me even banaal als uitzichtloos: omdat er enkele decennia geleden zo ontzettend veel geld voor is neergeteld en dus om te proberen de waardevermindering van die troep (en daarmee van de instelling zelf) zo lang mogelijk tegen te houden of op zijn minst af te remmen. Artistiek is er geen enkele reden om elk jaar opnieuw een stel glasplaten uit het magazijn te halen en ze, met de ooit bijgeleverde modelbouwinstructies in de hand, tot een soort iglo tegen elkaar te zetten, of om veertig brokken natuursteen uit de kelder naar boven te sjouwen en ze op de duur meegekochte aanwijzing in twee keurige, parallelle rijtjes van twintig diagonaal in een verder lege, witte zaal te leggen en er een suppoost bij te poten die erop moet toezien dat er niemand over struikelt en zodoende de installatie beschadigt. Artistiek én economisch wanbeleid dat onafgebroken moet worden overbluft. Het wordt tijd dat een groot aantal van dit soort instellingen doet wat veel banken onder vergelijkbare omstandigheden allang zouden hebben gedaan: omvallen.

WAT VERBEELDT DE PSYCHOLOGIE ZICH EIGENLIJK?

2011-01-02T11:07:00.003+01:00

‘Daar had Couperus niet aan gedacht,’ schrijft hoogleraar in de psychologie Jaap van Heerden in een precies zo betitelde korte beschouwing die, samen met veertien andere essaytjes, deel uitmaakt van zijn boek Fascinaties (Amsterdam 2010). Aan wat had Couperus niet gedacht? Aan het feit dat zo’n honderdtwintig jaar na het, allereerst feuilletonistisch verschijnen van zijn beroemdste roman, waarin de schrijver, aldus Van Heerden, ‘ogenschijnlijk een treffend beeld [heeft] gegeven van de grillige en behaagzieke Eline Vere’, zijn hoofdpersonage bij een psychiater onontkoombaar de vraag zou oproepen ‘of zij in haar jeugd seksueel is misbruikt’.

Volgens Jaap van Heerden is de psychologische roman hopeloos verouderd. Vroeger kon je misschien van zo’n roman nog iets leren in psychologisch opzicht. Ooit werd zelfs psychologiestudenten aangeraden om voor hun vorming zulke romans te lezen. Maar die tijden zijn voorbij. Van Heerden noemt twee redenen daarvoor. ‘De belangrijkste is ongetwijfeld dat de psychoanalyse zo goed als geheel van het psychologische toneel is verdwenen.’ Daarnaast betreft de psychologische belangstelling ‘tegenwoordig eerder de vraag hoe het apparaatje in ons brein werkt, dan hoe het is om over zo’n apparaatje te beschikken.’

De hoogleraar start zijn beschouwing met Over de liefde van Doeschka Meijsing: ‘onmiskenbaar een psychologische roman.’ Aan de hand van die roman merkt hij op dat de gangbare literatuurkritiek ook nog steeds psychologische criteria hanteert om de kwaliteit van zo’n roman te bepalen. Zo kan een roman nog steeds worden bekritiseerd op grond van het ‘niet tot leven komen’ van zijn personages of omdat van die personages de ‘beweegredenen onvoldoende worden doorgrond.’ De psychologische roman levert vooral ‘herkenbaarheid, daarop berust ook de kritische beoordeling van literatuur.’ Met andere woorden: de literatuurkritiek is mee verouderd.

Lees het hele artikel HIER.

EEN VROUW MET DRIE ARMEN

2010-12-13T18:54:00.000+01:00

Op De Reactor bespreek ik Robert Hass, Een verhaal over het lichaam, gedichten, gekozen en vertaald door H.C. ten Berge.

LEOPOLD REVISITED (BLOEM 2 & 3)

2010-12-07T21:25:00.004+01:00

Rein Bloem heeft het klaargespeeld. Zelfs van beste vrienden kreeg ik de wind van voren naar aanleiding van een posting waarin ik blijk gaf van mijn teleurstelling bij de lectuur van gedichten van J.H. Leopold. Maar ik liet me niet overhalen.

Enkele dagen geleden maakte ik hier melding van een uitgave van een keuze uit het beschouwend werk van Rein Bloem. In dat boek las ik nu ‘Het voorbeeldige gedicht’, een beschouwing die Bloem in 1989 in Raster publiceerde. (Het moet een herlezen zijn geweest, hoewel ik me van de eerste keer niets herinner.) Bloem laat hier zien waarom een bepaald gedicht uit Leopolds Verzen 1897 ‘zo mooi (is) als iets maar kan wezen’. Hij gebruikt een versie in hedendaags Nederlands, hier die uit het einde van de 19^de eeuw:

Schepen liggen er; waarom zoo…

het lieve water leed het zoo.

Vele zeilen zijn uitgehangen

breede, sleepende. Huizengangen

stonden; zacht getreden nu

schromelijk, want het was alles luw

vervuld; in de heldere streken

van den witten hemel geleken

wenschen te wezen, mijn zinnen dreven

er in, in een zachten trek opgeheven.

Droomen bleef over: was het voor dezen

al zoo, was dit het eerste wezen?

Ik moet toegeven, dit gedicht is intrigerend, te beginnen met de schijnvraag en het schijnantwoord van de eerste twee regels en voorts met die ‘uitgehangen breede, sleepende’ zeilen, dat beweeglijke tegenover (mogelijk figuurlijk en letterlijk) de typische, staande ‘huizengangen’ (zijn het gangen tussen huizen?), tot en met het eindvraagteken dat ons voor zijn antwoord terug het gedicht in stuurt, want daar ergens bevindt zich inderdaad iets van ‘het eerste wezen’. Aan spijkers op laag water zoeken heb ik hier geen behoefte. Dat ‘huizengangen stonden’ en niet hingen of lagen is weliswaar evident, maar mede door het enjambement van de ene strofe naar de andere wordt de werkwoordsvorm bijna iets concreets, als het ware de andere zijwand van zo’n huizengang. Bovendien hoor ik de tijd in ‘stonden’.

Dit alles terwijl ik nog steeds weinig gecharmeerd kan zijn van geestelijke ijltes als wensen waar zinnen in drijven. Maar wat zei Ludwig Wittgenstein toen hij financiële steun gaf aan Georg Trakl over diens gedichten? ‘Ich verstehe sie nicht; aber ihr Ton beglückt mich.’ Hij deed zich daarbij natuurlijk dommer voor dan hij kon zijn.

Het is niet alleen de toon van dit Leopoldgedicht die me bevalt. Wat me boeit is dat iets uit postparadijselijke, homo fabertijden (schepen, huizen) de indruk van een ‘eerste wezen’ kan wekken en dat iemand dat heeft gezien en is willen blijven zien.

Met postume dank aan Rein Bloem. En vanzelfsprekend dat ik dan met andere zinnen naar wat omliggende Leopoldgedichten probeer te kijken. Hier lees ik bijvoorbeeld over ‘een wenschen, dat ver weg wou’ en dat kan er bij mij dan weer niet in, want hoe kan een wens zelf iets wensen…? En dit: ‘Zij waren den dag zich moe gegaan / met zwoegen en met gezucht, / in den laten avond kwamen zij aan / in Bethlehem het gehucht.’ Vooral aan die laatste toevoeging kleeft, onderweg in het adventseinde, nog speculaas van het Heerlijk Avondje.

Rein Bloem maar weer lezen. Want wat me aan Bloem ook bevalt is dat hij er niet voor terugdeinst aan andermans versjes te zitten, ook niet aan die van door hem als meesters beschouwde dichters. Een ervan is Simon Vestdijk, wiens acht lezingen over poëzie (De glanzende kiemcel) volgens Rein Bloem ‘jaarlijks minstens eenmaal herlezen moeten worden.’

In De Groene Amsterdammer van 12 oktober 1988 zit hij allerminst zuinig te kappen en te snoeien in een bekend Vestdijkgedicht. Vestdijk laat zich in de laatste van zijn lezingen expliciterend op de vingers kijken bij het schrijven van een sonnet. Het levert uiteindelijk, naast een afgekeurde versie, twee varianten op. De acceptabel geachte gedichten beginnen, net als het afgekeurde, met ‘De herfst bouwt veel kerktorens bij; zij rijzen’.

‘Ik kan er niet afblijven,’ zegt Bloem, ‘en schrap, te beginnen met zij rijzen. Dan kerk, want andere torens zullen er daar in Brabant niet zijn. Vervolgens veel dat er in poëzie meestal weinig toe doet. Ten slotte om het algemeen geldig te maken misschien de. Vijf woorden schrappen. Kijken of het overhoudt: Herfst bouwt torens bij. Vier heffingen. Kan dat: een sonnet beginnen met een regel van vijf in plaats van tien of elf lettergrepen? Waarom niet?’

Met het schrappen van de kerk ben ik het niet eens. Brabant vind ik geen argument en zelfs daar heb of had je ook nog andere torens, zoals die voor de watervoorziening, tegenwoordig kun je minaretten ook niet meer over het hoofd zien.

De herfst bouwt veel kerktorens bij; zij rijzen

Ver achter elke ontbladerde laan;

En zelfs achter het bos komen zij staan

Om wandelaars de windstreken te wijzen.

Aldus Simon Vestdijks eerste strofe van variant 1. Ik kan er niet afblijven en verander het ontbladerde, want ik wil de torens geleidelijk zien (ont)staan, tenslotte is het nog geen winter. Verder vind ik het een beetje armoedig dat zulke torens er alleen maar komen te staan omwille van hun windvaan, hoe kriepend die in de winter ook zal gaan draaien. In variant 2 ‘Zien wij hun spitsen naar de hemel wijzen.’ Wat anders trouwens dan hun spitsen? Sowieso komen staan: dat is te veel gesjok voor een bouwsel dat verticaal ontstaat. Net als Rein Bloem mag van mij dat zij rijzen als redundant eruit. Probleem (waaraan Bloem zich niet heeft gewaagd, want hij houdt het na die ene versregel voor gezien): het rijm gaat verloren. Alternerend in plaats van omarmend, kan dat? Waarom niet?

Herfst bouwt kerktorens bij.

Achter elke ontbladerende laan,

Achter bossen zelfs rijzen zij

En wijzen ons de hemel aan.

DE ZEE IN EEN FLES

2010-12-04T17:49:00.017+01:00

De zee in een fles

Documentaire

Productiejaar 1990, lengte 70 minuten.

Regisseur Rein Bloem, producent Frans van de Staak

Scenario Rein Bloem.

Camera Bernd Wouthuysen, Geluid op de set Piotr van Dijk, Mixage Piotr van Dijk, Editor Jan Dop, Muziek Studio Laren

Cast: Claire de Roever, Anne Duden, Huub Beurskens, Stefan Hertmans

***

De zee in een fles was, zonder dat Rein Bloem er ooit weet van heeft gehad, bijna niet doorgegaan, vanwege een hooglopende vriendenruzie tussen Stefan Hertmans en mij. We wilden elkaar nooit meer ontmoeten. Onze aan Rein Bloem gedane toezeggingen voor medewerking aan De zee in een fles hebben er echter voor gezorgd dat het conflict werd uitgepraat en de ruzie werd bijgelegd, op de beste plek daarvoor, de verlaten nachtelijke Doganapunt.

Die dag hadden we al samen gereisd. Reins partner Marijke en de hoofdrolspeelster Claire waren eveneens van de partij. Bij onze Alitalia-overstap in Milaan werd Stefan door een speurhond, een Duitse herder, subtiel betrapt op het bij zich hebben van drugs die hij niet bleek te bezitten. Van het Venetiaanse vliegveld Marco Polo werden we vervolgens, als filmsterren zonder publiek, door Rein persoonlijk afgehaald per snelle watertaxi. Anne Duden zou later vanuit Londen arriveren en in een ander hotel logeren.

***

Van hoe Rein Bloem ons, drie schrijvers, in verband met Carpaccio op het spoor is gekomen, laat de boekpublicatie Zulke scheuten, zulke tronk – Tweeënvijftig sprongen in poëzie uit 1989, iets zien. De bundel bevat poëziekolommen die Rein Bloem wekelijks in De Groene Amsterdammer publiceerde. De titel zegt al genoeg over de eigengereide aard van die stukken. Hij was Vittore Carpaccio, een van zijn eigen lievelingsschilders, tegengekomen in zowel mijn lange gedicht Charme (waarin de verteller zich op de Giudecca bevindt, wachtend op zijn geliefde en de oversteek) als in Stefan Hertmans’ bundel Bezoekingen. En in 1987 was mijn vertaling verschenen van Anne Dudens prozaboek Das Judasschaf (Berlijn, 1985), waarin Carpaccio’s werk een cruciale rol speelt.

***

Terwijl de filmcrew, moe van een dag hard werken en met weer zo’n dag voor de boeg, al het bed had opgezocht, werden de drie gastschrijvers samen dronken in een bar. Naderhand werd ik zelfs nog door carabinieri van de waterstad berispt vanwege urineren in het openbaar.

De volgende ochtend figureerden we voor een van de filmscènes op een pleintje dat weinig toeristen kennen. Terwijl ik wat zat te tekenen (een gebeeldhouwde mensenschedel boven een deur, een bruggetje), was ik er getuige van hoe Stefan verderop zomaar en plein air een gedicht zat te schrijven – iets wat mij nooit was gelukt en zou lukken. Als ik het goed heb, is dit het gedicht, zoals het in 1991 werd opgenomen in zijn bundel Verwensingen:

VERWENSING VAN RUIMTE (VENETIË)

Je loopt die ene uit

en ziet piazza’s grijnzen;

boten vervoeren schimmen

die in extase staan tot aan

een visdoorstonken halte.

Rituelen elke dag.

Inktvis ademt je voeten zwart,

we moeten door passages.

Zattere, hou me aan de mast.

Want zee kruipt groen

op trappen en mijn matroos

bond me niet vast.

Ik hoor je zingen tussen dode

mannen, zeer ver noordwaarts,

ik hoor het klotsen van de ruimte

in de nacht.

Pleinen verzwelgen ons,

vooral in duister,

sottoportego,

een geheime holte

waarin Carpaccio’s hagedis

op ons wacht.

Mijn reactie op dit gedicht liet de nodige jaren op zich wachten. Het gedicht ‘Ruimte voor verwensing’ publiceerde ik in mijn bundel Eigenlijk heb je alles al (2008):

Ruimte voor verwensing

‘Aan passies valt niet te ontkomen,’

zei je op een avond een kwarteeuw geleden

op een van visgeur doortrokken kade waar

we als in extase tussen twee haltes wachtende

schimmen waren voor wie ons vanuit langsvarende

boten zagen. ‘Net zomin als de hagedis aan de leeuwin,’

antwoordde ik, ‘zo gauw die onder haar klauw is

weten te geraken.’ ‘Ik kan nu sterven,’ zei je.

Doorgangen zijn we die door passages moeten

en telkens weer nog een keer in ons voorbijzijn

willen blijven staan onder een zuchtende poort

tussen pleinen die inwisselbaar grijnzen naar je komen

en je gaan begoocheld door azuur in pestvuil water

en marmer gegroeid uit voorgoed gesnoeide bomen.

‘Ik kan sterven,’ zeg je een kwarteeuw later, ‘nu ik

dit heb gekend.’ We zitten in de zon, net boven het water

dat kabbelend spiegelt tegen de kademuur, met nieuwe

staarten, maar zonder wervel of spier, stomper dan

de oude waren. Ik spied naar ontsnappingsgaten,

jij kruipt in de schaduw van een zich likkend dier.

***

In Rein Bloems semi-documentaire film verbindt een meisje de Venetiaanse Carpaccio’s met elkaar.

‘Dat hedendaagse meisje,’ aldus de regisseur zelf (in Bzzlletin 249, oktober 1997), ‘duikt in een kleurig Carpacciokostuum overal op, een soort fee die verschijnt en verdwijnt waar je bijstaat. Zo zit zij op een stoepje aan een stille gracht, Fondamento Furlani, uitkomend op hét Carpacciomuseum Scuola di San Giorgio degli Schiavoni, waar eeuwenlang Sint Joris, Sint Hieronymus, Sint Augustinus et alii aan de wand zijn blijven hangen, je weet niet wat je ziet.

De een na de ander ziet het meisje aan de overkant drie liefhebbers de deur ingaan, Duden, Beurskens, Hertmans. In één shot maak je dat met de bewegende camera mee – ten slotte blijkt de muze op de stoep verdwenen of ze er nooit had gezeten. Zij laat het werk over aan de drie gasten.’

***

Dat ‘werk’ bestond overigens ook uit activiteiten die van echte filmsterren als Jack Nicholson nooit zal worden gevraagd. Bij gebrek aan voldoende personeel moesten wij, acteurs, bij de opname van bepaalde scènes de kade vrijhouden van toevallige passanten. Enkele Venetianen lieten zich door mij even tegenhouden, maar prompt trok iemand zich natuurlijk terecht niets aan van zo’n verzoek van een of andere sullige straniero. Zo heb ik heb ik Rein ‘Cut!’ horen roepen en meteen daarna hard horen vloeken.

Sowieso waren professionaliteit en geld met de dag verder te zoeken. Zo kregen Stefan en ik al gauw het vriendelijke maar dringende verzoek elk onze hotelkamer in te ruilen voor een goedkopere en te delen kamer in een dependance van het hotel.

In die dependance werden we wakker van het mechanische getik van een ouderwetse draagbare schrijfmachine. De wild bebaarde Rein Bloem had, achter zijn typemachine, qua uiterlijk iets weg van Stanley Kubrick die bezig was het script voor The Shining voor een opnamedag aan te passen. Daarmee hield de vergelijking ook weer op.

Ik herinner me ook nog de onverkwikkelijkheid van een verwijtende woordenwisseling tussen Anne Duden en Rein in een restaurant (waar we vanzelfsprekend onder meer carpaccio aten).

En ik meen dat Rein met ons mee terugvloog naar Amsterdam. Ik zag de film voor het eerst in Rialto – Waar anders? – aan de Amsterdamse Ceintuurbaan. En natuurlijk werd ook daar na afloop van de vertoning carpaccio geserveerd.

***

‘In de uitnodiging hadden de makers carte blanche gekregen: ze moesten zelf één van de doeken kiezen, ze konden hun eigen gang gaan, proza, essay, gedicht – alles mocht; de enige begrenzing lag in de tijd: twintig minuten tezamen. Ook de cameravoering lag in hun handen, bij wijze van spreken. (…) Beurskens stond voor De dood van Hiëronymus en had er een tragikomedie van gemaakt. Met een droge stem las hij ter plekke een monoloog van de leeuw voor, springerig verwijzend naar allerlei details, ook van andere niet aanwezige schilderijen.’ – Rein Bloem in Bzzlletin.

***

De films van Rein Bloem in de collectie van het Filmmuseum zijn niet zo lang geleden vrijwel alle gerestaureerd. En nu is er een selectie uit Bloems beschouwend werk verschenen: Lees dat en herlees dat, uitgeverij Perdu, Amsterdam 2010). Aanleiding voor het ophalen van dit soort anecdotische herinneringen en het oppoetsen van mijn eigen beeldverhaalbijdrage aan De zee in een fles.

Cave Leonem is HIER te lezen en te bekijken. Zie ook de vervolgposting over Bloem.

HET CULTUURSUBSIDIEDEBAD

2010-11-27T14:27:00.003+01:00

Het lijkt me evident dat de huidige regering op cultureel gebied bezig is het kind met het badwater weg te gooien of het door het afvoerputje mee weg te laten lopen. Van een debat over dit debad is geen sprake, aangezien er slechts aan één kant de mond wordt opengetrokken. De kraan - om in badkamerbeeldspraak te blijven - is intussen al lang dichtgedraaid. In zijn pagina in NRC Handelsblad van vrijdag 26 november legt Maarten Asscher nog eens uit dat de cultuursubsidie jaren lang 0,7% van de totale Rijksbegroting heeft uitgemaakt en dat de regering nu van die zeven-tiende procent 45% af wil halen.
Bij deze cijfers vraag ik me altijd weer met verbijstering af waar het over gaat. Vandaar dat ik niet kan en eigenlijk ook niet wil begrijpen dat iedereen die op tv of in een krant tegen zulke beknibbelingen protesteert, daarbij steevast meent te moeten opmerken het vanzelfsprekend of zelfs 'natuurlijk' te vinden dat in deze tijden ook de cultuursector dient bij te dragen aan de bezuinigingsmaatregelen.
Ook Maarten Asscher, die ik zeer waardeer en respecteer, ooit prima uitgever van mijn eigen boeken en waarschijnlijk nu ook prima boekhandelaar, kan het om een of andere (strategische? polderlandse?) reden niet nalaten zijn aanklacht min of meer te besluiten met deze opmerking:
'Er dient normaal met de cultuursector overlegd te worden over een redelijke bijdrage van die sector aan de noodzakelijke bezuinigingen op de overheidsfinanciën (...)'
Je hoort het afvoerputje al gorgelen...
Waarom!? 0,7%... Alsof dat niet al jaren lang een schande is!

Ceterum censeo: dat letterensubsidies, zoals werkbeurzen, voor literaire auteurs onafhankelijk dienen te zijn van inkomens uit andere dan literaire werkzaamheden, willen ze iets anders zijn dan bijstandsuitkeringen in sinterklaaspapier.